Gánh nặng mù lòa từ đái tháo đường, cận thị

Thay vì do bệnh mắt hột hay thiếu vitamin A như trước, nguyên nhân gây mù lòa hàng đầu nay chuyển sang các biến chứng phức tạp của bệnh đái tháo đường và cận thị.

Tại Hội nghị Nhãn khoa TP HCM mở rộng lần 5 ngày 22/8, TS.BS.CK2 Nguyễn Viết Giáp cho biết mô hình bệnh tật nhãn khoa đang thay đổi. Nếu trước đây ngành y tế tập trung thanh toán bệnh mắt hột, giải quyết tình trạng khô mắt do thiếu vitamin A, thì hiện nay đái tháo đường, thoái hóa điểm vàng, glôcôm và cận thị đang nổi lên như những thách thức mới.

Dự báo của Tổ chức Y tế Thế giới, đến năm 2050 một nửa dân số thế giới có thể bị cận thị, trong đó 10% cận thị nặng. Cùng với đó, bệnh đái tháo đường gia tăng làm tăng nguy cơ bệnh võng mạc đái tháo đường, một trong những nguyên nhân gây suy giảm thị lực ở người trong độ tuổi lao động.

Trong khi gánh nặng bệnh mắt thay đổi, khả năng phát hiện và quản lý một số bệnh vẫn còn nhiều khoảng trống. Khảo sát của Cục Quản lý Khám chữa bệnh, Bộ Y tế, tại 521 cơ sở y tế giai đoạn 2023-2024, cho thấy hạn chế lớn nhất nằm ở sàng lọc võng mạc đái tháo đường và quản lý glôcôm.

Chỉ 29,6% người bệnh đái tháo đường được khám mắt có chụp võng mạc. Điều trị chuyên sâu cũng chưa đồng đều, chỉ 17,3% cơ sở triển khai tiêm nội nhãn và 7,3% có laser quang đông cho võng mạc đái tháo đường. Máy OCT - công cụ quan trọng để chẩn đoán và theo dõi bệnh, mới được trang bị tại 20,3% cơ sở. Người bệnh ở nhiều địa phương vì vậy phải chuyển tuyến xa khi cần tiêm nội nhãn hoặc laser quang đông.

Với glôcôm, căn bệnh thường được ví như "kẻ đánh cắp thị lực thầm lặng" vì có thể tiến triển mà không gây triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, khảo sát ghi nhận 36.744 người bệnh đã được phát hiện nhưng chưa được đưa vào quản lý lâu dài. Chỉ 62,8% trường hợp phát hiện được đưa vào theo dõi, quản lý.

Nhân lực cũng là một điểm nghẽn. Có 83 cơ sở chưa có bác sĩ chuyên khoa mắt, cả nước mới có 218 cử nhân khúc xạ, trong khi các dịch vụ nhãn khoa chuyên sâu chủ yếu tập trung ở tuyến trên.

Chuyên gia glôcôm nước ngoài cùng y bác sĩ Bệnh viện Mắt TP HCM phẫu thuật. Ảnh: Bệnh viện cung cấp

TS.BS Dương Huy Lương, Phó cục trưởng Quản lý Khám chữa bệnh, cho biết ngành nhãn khoa đã đạt nhiều thành tựu, với gần 370.000 ca phẫu thuật đục thủy tinh thể trong năm qua, 83% người bệnh đạt thị lực tốt khi ra viện. Tuy nhiên, trước tình trạng già hóa dân số và bệnh không lây nhiễm gia tăng, ngành y tế cần chuyển từ tư duy "chờ mù lòa mới điều trị" sang "dự phòng, phát hiện sớm".

"Không chỉ chờ người bệnh đến khi thị lực đã suy giảm", ông Lương nói, nhấn mạnh chăm sóc mắt cần được triển khai sâu rộng hơn tại tuyến cơ sở, thay vì tập trung ở bệnh viện trung ương và tuyến cuối.

Để thu hẹp khoảng trống sàng lọc, các chuyên gia đề xuất đưa khám mắt thành một cấu phần trong quản lý bệnh đái tháo đường. Bộ Y tế đang khuyến khích mô hình liên kết Nội tiết - Nhãn khoa, thí điểm tại 7 bệnh viện, đồng thời đề xuất khám mắt định kỳ ít nhất một lần mỗi năm được bảo hiểm y tế chi trả cho bệnh nhân đái tháo đường ngoại trú.

Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng hỗ trợ đọc ảnh đáy mắt, sàng lọc và phát hiện nguy cơ tại tuyến cơ sở. Kết hợp dữ liệu liên thông và hội chẩn từ xa, công nghệ có thể giúp mở rộng tiếp cận dịch vụ nhãn khoa, nhất là ở những nơi thiếu bác sĩ chuyên khoa.

Lê Phương