3 hours ago
4
Áp lực nuôi dạy con nhỏ khiến một số phụ huynh vô tình sử dụng đòn roi, quát mắng, so sánh hay chê bai kéo dài. Những hành vi tưởng chừng bình thường này có thể bào mòn cảm xúc trẻ và để lại hệ lụy lâu dài.
Ám ảnh từ những cơn trút giận
Theo ThS tâm lý Nguyễn Quí Quỳnh, Khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi Đồng 2, bạo lực trong gia đình thường không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố như áp lực kinh tế kéo dài, thiếu kỹ năng làm cha mẹ, kiệt sức trong nuôi dạy con hoặc kỳ vọng quá mức dẫn đến thất vọng. Một số trường hợp còn liên quan đến vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm hoặc sang chấn tâm lý. "Khi trẻ có hành vi như khóc nhiều, chống đối hoặc học tập sa sút, sự căng thẳng tích tụ vượt ngưỡng có thể khiến người lớn mất kiểm soát cảm xúc" - ThS Quỳnh phân tích.
Trẻ được thăm khám tại Khoa Tâm lý - Bệnh viện Nhi Đồng 1
ThS-BS Đinh Thạc, Trưởng Khoa Tâm lý - Bệnh viện Nhi Đồng 1 TP HCM, cho biết áp lực cuộc sống khiến cha mẹ dễ mất kiểm soát cảm xúc và trút giận lên con cái. Xa hơn, bạo lực còn xuất phát từ xung đột gia đình, trẻ sinh ngoài ý muốn, kỳ vọng quá mức hoặc những sang chấn tâm lý từ chính tuổi thơ của cha mẹ chưa được xử lý. Không chỉ trong gia đình, môi trường học đường cũng có thể trở thành nguồn gây tổn thương nếu thiếu hiểu biết về tâm lý trẻ em, đặc biệt là các rối loạn như tăng động giảm chú ý. Những lời nói mang tính so sánh, áp đặt hoặc đánh giá liên tục có thể tạo ra áp lực vô hình kéo dài. "Không thể lấy một đứa trẻ này so sánh với đứa trẻ khác. Mỗi em là một cá thể riêng biệt. Sự so sánh kéo dài có thể khiến trẻ tự ti, mất giá trị bản thân, thậm chí xuất hiện hành vi tự hại" - BS Thạc nhấn mạnh.
Bệnh viện Nhi Đồng 1 thường tiếp nhận nhiều trẻ vị thành niên rơi vào khủng hoảng tâm lý vì những áp lực như nói trên. Điển hình là bé gái 12 tuổi học trường chuyên mới đây. Sau kết quả thi không tốt, bé bị gia đình và thầy cô, bạn bè liên tục so sánh, chỉ trích khiến em rơi vào trạng thái im lặng, khóc nhiều, không hợp tác. Nguy hiểm hơn, có lúc em suy nghĩ tiêu cực vì chưa được giải tỏa thấu đáo. Rất may, nhờ được phát hiện sớm, hướng dẫn điều chỉnh lại lối sống sinh hoạt, học tập, những bế tắc của em đã có lối ra. "Hầu hết các trường hợp mới phát sinh suy nghĩ tiêu cực (dưới 1-2 tháng) thường có thể cải thiện bằng điều chỉnh hành vi và môi trường sống. Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài trên 6 tháng hoặc có dấu hiệu nguy hiểm, bác sĩ sẽ cân nhắc điều trị bằng thuốc" - BS Thạc cảnh báo.
Phòng ngừa từ gốc
BSCKII Nguyễn Thanh Sang, Trưởng Khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi Đồng 2, cho biết thêm ranh giới giữa kỷ luật và bạo hành nằm ở mục tiêu, cách thức thực hiện.
Kỷ luật là hệ thống giúp trẻ hiểu giới hạn, có quy định rõ ràng và được giải thích hợp lý. Việc thưởng phạt mang tính nhất quán, hướng đến điều chỉnh hành vi. Trẻ có thể buồn nhưng không sống trong sợ hãi. Ngược lại, bạo hành mang tính cảm xúc, thiếu kiểm soát, thường đi kèm lời nói xúc phạm hoặc hành vi gây tổn thương. Mục tiêu không phải giáo dục mà là trút giận hoặc áp đặt quyền lực.
Theo các chuyên gia, bạo hành không chỉ là thể chất hay tinh thần mà còn có bạo hành trong giáo dục, khi việc dạy con trở nên áp đặt, thiếu thấu hiểu cảm xúc của trẻ khiến việc học hành trở thành áp lực thay vì động lực.
BS Thạc chỉ rõ không phải trẻ bị bạo hành nào cũng có dấu hiệu rõ ràng. Nhiều trẻ có xu hướng im lặng, cam chịu và không thừa nhận vấn đề. Trẻ thường né tránh cảm xúc thật, gật đầu theo hướng dẫn hoặc đưa ra lý do khác cho việc học tập sa sút do tâm lý bảo vệ gia đình, sợ bị can thiệp hoặc không tin rằng mình sẽ được giúp đỡ. Tổn thương tâm lý có thể biểu hiện qua triệu chứng cơ thể như đau đầu, đau bụng, co giật chức năng, rối loạn vận động hoặc mất tiếng tạm thời nhưng không tìm thấy nguyên nhân thực thể.
Phòng ngừa bạo hành trẻ em từ gốc cần sự phối hợp của nhiều hệ thống. Trong gia đình, cần nhớ 3 nguyên tắc: Làm gương và dành thời gian cho con; lắng nghe thay vì vội vàng la mắng; áp dụng kỷ luật tích cực phù hợp độ tuổi bao gồm khen đúng lúc, thưởng nhỏ, thiết lập giới hạn rõ ràng về thiết bị điện tử và duy trì bữa ăn gia đình như không gian kết nối.
Ở nhà trường, giáo viên và hệ thống tham vấn tâm lý học đường đóng vai trò phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Về xã hội, cần cơ chế tiếp nhận phản ánh và can thiệp kịp thời, đồng thời khuyến khích cộng đồng lên tiếng khi có nguy cơ bạo hành. "Phần lớn các trường hợp bạo hành không xuất phát từ ác ý mà từ quá tải cảm xúc hoặc thiếu kỹ năng làm cha mẹ. Tuy nhiên, dù với bất kỳ lý do nào, hành vi gây tổn thương trẻ em vẫn không thể được chấp nhận" - các chuyên gia khuyến cáo.
Tổn thương đánh đổi
Thống kê của Bệnh viện Nhi Đồng 1 cho thấy có tới 70%–80% trẻ được khám tâm lý là do ông bà hoặc người thân đưa đi, chỉ khoảng 10%–20% do cha mẹ trực tiếp. Điều này chứng tỏ sự thiếu hiện diện của cha mẹ trong quá trình phát triển tâm lý của con.
Theo BSCKII Nguyễn Thanh Sang, bạo hành kéo dài không chỉ gây tổn thương tâm lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ. Trong môi trường căng thẳng kéo dài, não bộ trẻ luôn ở trạng thái cảnh giác. Hạch hạnh nhân (amygdala) trở nên nhạy cảm quá mức, khiến trẻ dễ phản ứng sợ hãi. Ngược lại, vỏ não trước trán vùng kiểm soát tư duy logic hoạt động kém hiệu quả hơn, trong khi hồi hải mã liên quan đến trí nhớ cũng bị ảnh hưởng, làm giảm khả năng học tập và ghi nhớ. Một số trẻ trở nên lo âu, trầm cảm; số khác lại hung hăng. Nhưng điểm chung là trẻ đều thiếu cảm giác an toàn.
