Đừng chỉ hỏi con đã lướt mạng bao lâu?

Độ tuổi tiếp cận mạng xã hội ngày càng nhỏ. Một số nghiên cứu cho thấy trẻ có thể bắt đầu sử dụng thiết bị kết nối Internet từ khoảng 9 tuổi, thậm chí có trẻ tiếp cận mạng xã hội sớm hơn và sử dụng khoảng hai giờ mỗi ngày.

Trong khi đó, trẻ em, thanh thiếu niên đang ở giai đoạn não bộ, tâm sinh lý và khả năng tự kiểm soát chưa hoàn thiện và nhạy cảm hơn với những tổn thương. Vì vậy, trải nghiệm tiêu cực trên mạng trong giai đoạn này có thể để lại những hệ quả sâu sắc.

Mạng xã hội không hoàn toàn là "kẻ xấu"

Thực tế cho thấy mạng xã hội cũng mang lại nhiều lợi ích. Nó giúp trẻ kết nối, giảm cảm giác cô đơn, nhận được sự hỗ trợ, hình thành bản sắc và cảm giác thuộc về một cộng đồng. Trẻ có thể tiếp cận thông tin về sức khỏe tâm thần, tìm kiếm sự trợ giúp, duy trì các mối quan hệ.

Kinh nghiệm từ đại dịch COVID-19 cũng cho thấy tư vấn và hỗ trợ tâm lý trực tuyến có thể trở thành một kênh quan trọng đối với những người dễ bị tổn thương.

Nhưng chính sức hấp dẫn và khả năng kết nối mạnh mẽ đó khiến chúng ta phải nhìn thẳng vào những rủi ro.

Các nền tảng mạng xã hội sử dụng nhiều cơ chế để giữ người dùng ở lại như cuộn vô hạn, video tự động phát, thông báo, lượt thích, bình luận, chia sẻ và nội dung cá nhân hóa. Những yếu tố này tạo ra một vòng lặp, khiến việc dừng lại trở nên khó khăn hơn.

Những trẻ có khả năng tự kiểm soát và trì hoãn ham muốn chưa tốt càng dễ bị cuốn vào vòng lặp này. Điều này dẫn đến nhiều nguy cơ trẻ nghiện hành vi, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và đối diện nhiều rủi do.

Trong đó, rủi ro trên mạng có thể khái quát thành bốn nhóm. Đó là rủi ro từ nội dung như tin giả, nội dung tiêu cực, thù địch hoặc không phù hợp lứa tuổi.

Rủi ro từ những người trẻ tiếp xúc, bởi không phải ai tìm đến trẻ cũng có mục đích tốt. Rủi ro từ giao dịch, như lừa đảo, những lời mời nguy hiểm hoặc các hoạt động vi phạm pháp luật.

Đừng chỉ hỏi trẻ dùng mạng bao lâu

Các nghiên cứu cũng cho thấy khả năng một trẻ trở nên lệ thuộc vào mạng xã hội không phụ thuộc vào một yếu tố duy nhất. Gia đình, bạn bè, năng lực số, đặc điểm cá nhân và cách nền tảng được thiết kế đều có vai trò.

Gia đình đặc biệt quan trọng. Nếu trẻ thiếu sự quan tâm, hỗ trợ hoặc đời sống ngoài màn hình không đủ phong phú, mạng xã hội có thể trở thành nơi hấp dẫn nhất để tìm kiếm kết nối. Cha mẹ cũng cần là hình mẫu về sử dụng công nghệ. Nếu người lớn sử dụng mạng xã hội mất kiểm soát, rất khó yêu cầu trẻ làm điều ngược lại. Bạn bè cũng là động lực lớn khiến trẻ lên mạng để kết nối, trò chuyện và duy trì quan hệ. 

Bên cạnh đó, mối quan hệ giữa mạng xã hội và sức khỏe tâm thần có thể là "hai chiều". Một người đang gặp khó khăn về tâm lý có thể tìm đến mạng xã hội nhiều hơn, nhưng việc sử dụng mất kiểm soát cũng có thể làm những khó khăn đó trầm trọng hơn.

Vì vậy, giải pháp không nên chỉ là cấm trẻ lên mạng. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ hình thành năng lực số, khả năng tự kiểm soát và kỹ năng nhận diện, phản biện trước những nội dung tiếp xúc.

Mục tiêu cuối cùng không phải đưa trẻ ra khỏi thế giới số, bởi các em đang lớn lên trong cả thế giới thực và thế giới số. Điều chúng ta cần làm là giúp trẻ đủ năng lực để sống "an toàn, chủ động và lành mạnh trong cả hai thế giới".