Đòn tập kích của Mỹ gây khó cho đàm phán hòa bình với Iran

Loạt cuộc không kích của Mỹ vào Iran có nguy cơ khiến các cuộc đàm phán hòa bình trật bánh, đồng thời cho thấy tiến trình này mong manh thế nào.

Timothy Hawkins, phát ngôn viên Bộ tư lệnh Trung tâm của Mỹ (CENTCOM), ngày 25/5 cho biết quân đội Mỹ đã nhắm mục tiêu vào các bãi phóng tên lửa và tàu Iran đang tìm cách rải thủy lôi ở eo biển Hormuz. Đây là lần đầu tiên tiếng bom đạn vang lên ở Iran kể từ khi nước này đạt lệnh ngừng bắn với Mỹ ngày 8/4.

Fox News dẫn lời các quan chức cấp cao chính quyền Tổng thống Donald Trump cho hay sự cố xảy ra khi CENTCOM phát hiện hai tàu Iran đang rải thủy lôi ở Hormuz. Chiến đấu cơ Mỹ đã bắn hạ hai tàu này, đồng thời tấn công một trận địa tên lửa phòng không ở Bandar Abbas, trong hành động được CENTCOM mô tả là "tự vệ".

Một chiến đấu cơ F/A-18E Super Hornet đang hạ cánh xuống tàu sân bay USS George H.W. Bush trên biển hôm 27/4. Ảnh: CENTCOM

Vali Nasr, cựu cố vấn cấp cao Bộ Ngoại giao Mỹ, cho rằng dù lực lượng Mỹ tuyên bố đây là hành động phòng vệ, việc họ bất ngờ tung loạt đòn không kích vào Iran ngay trong lúc phái đoàn hai nước đang đàm phán về một thỏa thuận hòa bình đã phơi bày tình thế cực kỳ mong manh của các nỗ lực ngoại giao hiện tại.

Bình luận viên Alan Fisher từ Al Jazeera cũng nhận định các cuộc không kích nhiều khả năng sẽ làm chệch hướng tiến trình đàm phán đang diễn ra nhằm chấm dứt xung đột.

"Từng có một số vụ đụng độ nhỏ kiểu như vậy xảy ra, đặc biệt là ngay sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực", Fisher cho hay nhưng thêm rằng đặt trong bối cảnh đặc biệt nhạy cảm hiện nay, nguy cơ nó tạo ra đối với tiến trình đàm phán hòa bình là "không thể xem nhẹ".

Phản ứng trước đòn tập kích của Mỹ, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia thuộc quốc hội Iran Ebrahim Azizi tuyên bố mọi cuộc tấn công nhằm vào lực lượng vũ trang nước này sẽ phải hứng chịu "đòn đáp trả dứt khoát, tàn khốc và đích đáng".

Đến ngày 26/5, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ bị cáo buộc "xâm phạm không phận Iran". Lực lượng này cũng nói rằng đã nhắm bắn một tiêm kích tàng hình F-35 Mỹ, buộc nó phải rời khỏi vùng trời Iran.

Thực tế này trái với những điều khoản trong dự thảo thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, rằng hai bên đồng ý ngừng các hành động thù địch, dần mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran. Thỏa thuận này còn bao gồm việc phá băng một số tài sản của Iran, đồng thời Tehran cũng sẽ được phép tiếp tục bán nhiên liệu và dầu mỏ.

Mức độ mong manh của dự thảo thỏa thuận đã được thể hiện ngay từ những giờ đầu tiên. Sau khi tuyên bố hồi cuối tuần rằng thỏa thuận "về cơ bản đã xong, đang chờ hoàn tất những bước cuối cùng", Tổng thống Mỹ Donald Trump lại đảo ngược quan điểm và không còn cho rằng hai bên sắp ký thỏa thuận.

"Các cuộc đàm phán với Cộng hòa Hồi giáo Iran đang tiến triển rất tốt đẹp!" ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social sáng 25/5. "Đây phải là một thỏa thuận tuyệt vời cho tất cả các bên, bằng không sẽ không có thỏa thuận nào hết. Chúng ta sẽ quay lại chiến trường và nổ súng, nhưng với quy mô lớn hơn và khốc liệt hơn bao giờ hết. Chẳng ai muốn điều đó xảy ra cả!".

Phát biểu tại New Delhi cùng ngày, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Washington sẽ "nỗ lực hết sức cho giải pháp ngoại giao trước khi tính đến các phương án khác".

Những đòn giáng

Trong khi đó, Iran vẫn chưa đưa ra bình luận công khai nào về dự thảo thỏa thuận hòa bình với Mỹ. Tuy nhiên, các hãng thông tấn bán chính thức, vốn thường được giới lãnh đạo Iran dùng để truyền tải thông điệp, cho hay những bất đồng xung quanh "một hoặc hai" vấn đề đang đe dọa khả năng đạt được thỏa thuận.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei khẳng định quá trình đàm phán đã có những tiến triển, song ông lưu ý rằng "vào thời điểm này, chưa ai khẳng định được liệu điều này có đồng nghĩa với việc hai bên sắp ký thỏa thuận hay không".

Những hy vọng về một thỏa thuận còn phải nhận thêm một đòn giáng mạnh khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hôm 25/5 tuyên bố sẽ "nghiền nát" lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn ở Lebanon. Phía Iran đã yêu cầu bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải áp dụng cho cả cuộc chiến tại Lebanon.

Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), trụ sở tại Washington, một mục tiêu cốt lõi của Iran khi đàm phán hòa bình là khẳng định quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz. Sau thời gian dài tắc nghẽn, thế giới không thể chờ đợi lâu hơn nữa để eo biển này trở lại bình thường, nhưng việc kéo dài đàm phán lại vô tình hợp thức hóa quyền kiểm soát trên thực tế của Iran.

Đây chính là một trong những lý do họ tìm cách trì hoãn tiến trình đàm phán và đòn không kích từ Mỹ có thể là một cái cớ khác để Tehran tiếp tục chiến lược họ theo đuổi bấy lâu.

"Mỹ và thế giới không được để Iran áp đặt một luật chơi mới lên tuyến đường thủy quốc tế quan trọng này. Nếu các cuộc đàm phán không nhanh chóng đạt được thỏa thuận mở lại eo biển theo cơ chế tự do đi lại trước đây vốn được quốc tế công nhận, việc phải sử dụng đến vũ lực là điều khó tránh khỏi", báo cáo của ISW có đoạn.

Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump cũng kêu gọi thêm nhiều quốc gia Arab và Hồi giáo tham gia ký kết Hiệp định Abraham, thỏa thuận được thúc đẩy trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông nhằm bình thường hóa quan hệ giữa các quốc gia này với Israel. Ông khẳng định Arab Saudi và Qatar cần phải ký kết Hiệp định ngay lập tức, sau đó là Pakistan, Ai Cập, Jordan cùng Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu trên là bắt buộc.

Một nguồn tin am hiểu vấn đề tại Pakistan đánh giá Tổng thống Trump dường như muốn mượn giải pháp ngoại giao với Iran để thúc đẩy hiệp định trên diện rộng hơn, tuy nhiên, hai vấn đề "không liên quan và không thể gắn kết với nhau".

Vị trí thành phố cảng Bandar Abbas ở miền nam Iran. Đồ họa: Britannica

Đề xuất từ Tổng thống Mỹ thậm chí được cho là càng làm phức tạp thêm tiến trình đạt được thỏa thuận hòa bình với Iran khi đặt ra thêm một yêu cầu hóc búa khác.

"Ông Trump đang cố gắng xây dựng thỏa thuận với Iran như một phần tiếp theo của Hiệp định Abraham, có lợi cho Israel, tốt cho khu vực và đủ cứng rắn đối với Washington", Ali Vaez, giám đốc dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận xét. "Nhưng ông ấy đang đánh đổi ảo tưởng này lấy một ảo tưởng khác, từ việc ép Iran đầu hàng cho đến việc kỳ vọng một thỏa thuận mong manh có thể định hình nên trật tự mới tại Trung Đông".

Vũ Hoàng (Theo Reuters, Le Monde, Al Jazeera, NPR, SMH)