Điện mặt trời mái nhà vẫn va phải rào cản

Theo Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) ban hành ngày 30-3-2026 đã đề ra mục tiêu trong 5 năm tới, 50% mái nhà, công sở sẽ lắp ĐMTMN, bình quân mỗi năm tăng 10%. Tại Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cũng định hướng đến năm 2030, tổng công suất các nguồn điện mặt trời đạt 46.459 - 73.416 MW.

Dư địa rất lớn

Ông Trần Lâm, CEO Julyhouse - doanh nghiệp (DN) sản xuất tinh dầu tại TP HCM, cho biết vừa hoàn thành một nhà máy có diện tích mái khoảng 200-300 m² và đang cân nhắc lắp đặt hệ thống ĐMTMN để ổn định nguồn điện sản xuất, đồng thời tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, kế hoạch này vẫn chưa được triển khai do chi phí đầu tư còn cao, lên đến vài trăm triệu đồng, chưa kể hệ thống pin lưu trữ (BESS) phục vụ ban đêm. Trong khi việc bán lại điện dư thừa cũng không hề dễ. "Chúng tôi vẫn đang tính toán kỹ về hiệu quả thực tế, chi phí và thủ tục trước khi quyết định đầu tư" - ông Lâm nói.

Điện mặt trời mái nhà vẫn chưa thể bứt phá do còn nhiều rào cản về chi phí, cơ chế và thủ tục

Tương tự, một DN trồng nấm trong container tại TP HCM cho biết đã ứng dụng ĐMTMN và giúp tiết kiệm khoảng 60% chi phí điện cho hệ thống điều hòa nhiệt độ nuôi trồng. Dù vậy, việc mở rộng đầu tư, đặc biệt là lắp thêm pin lưu trữ, vẫn bị hạn chế do áp lực tài chính khi DN còn phải dành nguồn lực cho kế hoạch mở rộng kinh doanh.

Tại hội thảo "Bảo đảm năng lượng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số của TP HCM" do Báo Người Lao Động phối hợp với Tổng Công ty Điện lực TP HCM (EVNHCMC) tổ chức, các chuyên gia nhận định ĐMTMN dù còn dư địa lớn nhưng đang đối mặt nhiều vướng mắc về cơ chế và chính sách.

Ông Nguyễn Thanh Toàn, nhà đầu tư năng lượng tái tạo tại TP HCM, cho rằng ở các khu công nghiệp TP HCM, mái nhà máy sản xuất mới lắp đặt khoảng 20% tiềm năng, còn hộ gia đình vẫn còn rất ít tham gia do bài toán kinh tế chưa khả thi. Nguyên nhân là điện sản xuất vào ban ngày thường không được sử dụng hết, trong khi giá bán phần điện dư lên lưới lại thấp, không đủ bù chi phí điện sử dụng vào buổi tối. Hiện người dân chỉ được bán tối đa 20% công suất lắp đặt với giá khoảng hơn 800 đồng/KWh. Theo quy định, ĐMTMN tự sản - tự tiêu chỉ được bán phần dư với giá điện thị trường bình quân năm trước, thay vì cơ chế giá ưu đãi như giai đoạn 2019-2020 (khoảng 2.105 đồng/KWh, chưa gồm thuế GTGT). Mức giá này chưa đủ tạo lợi nhuận rõ rệt cho các khoản đầu tư nhỏ lẻ. "Sắp tới, Nhà nước dự kiến nâng tỉ lệ bán điện dư lên 50%, đây là cơ hội để ngành năng lượng phát triển nhưng mức giá mua theo giá điện bình quân thị trường hiện vẫn chưa đủ hấp dẫn" - ông Toàn nêu thực tế.

Ông Hà Huy Cường, Phó Tổng Giám đốc Ngân hàng TMCP Nam Á (Nam A Bank), đánh giá tiềm năng phát triển ĐMTMN tại TP HCM rất lớn khi khoảng 55% điện năng hiện phục vụ sản xuất công nghiệp. Điều này mở ra cơ hội tận dụng diện tích mái nhà xưởng để tự chủ năng lượng và giảm chi phí vận hành. Tuy nhiên, với các đơn vị có nhu cầu điện thấp như kho bãi, cần có cơ chế phù hợp để mua bán phần điện dư, tránh tình trạng thị trường chững lại như sau năm 2021. Bên cạnh đó, việc đầu tư còn thiếu đồng bộ về tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn cháy nổ, kiểm định thiết bị và xử lý pin sau sử dụng, đòi hỏi sớm có hướng dẫn cụ thể.

Ở góc độ thị trường, ông Phan Thanh Lâm, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP HCM, chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ hay chi phí, vốn đã giảm mạnh, mà ở cơ chế giá. Giá mua điện dư quá thấp khiến nhà đầu tư thiếu động lực tài chính. Sau giai đoạn bùng nổ với cơ chế giá cố định (FIT 1 và FIT 2) vào các năm 2019-2020, thị trường đã chững lại đáng kể. Các chính sách hiện hành chưa tạo được cú hích đủ mạnh, đặc biệt còn có một số rào cản. Đầu tiên là thủ tục hành chính và quy trình triển khai vẫn còn phức tạp, đặc biệt khi có yếu tố bán điện lên lưới, khiến phần lớn người dân và DN lựa chọn phương án tự tiêu thụ thay vì tham gia sâu hơn vào thị trường điện. Tiếp đến là thiếu các chính sách khuyến khích mang tính kinh tế rõ ràng. "Ở nhiều quốc gia, người dân đầu tư ĐMTMN vì có cơ chế hỗ trợ cụ thể như ưu đãi thuế, tín dụng xanh hoặc giá điện theo thời gian. Trong khi đó, tại Việt Nam, động lực tài chính hiện nay chưa đủ mạnh để tạo làn sóng đầu tư mới" - ông Phan Thanh Lâm nhấn mạnh.

Cần giải pháp tháo gỡ đồng bộ

Theo ông Bùi Quốc Hoan, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Điện lực Miền Nam, Chính phủ và Bộ Công Thương đang triển khai dự thảo nghị định về ĐMTMN. Dự thảo này cho phép các hình thức đấu nối linh hoạt, không phát lên lưới và xem xét nới lỏng các giới hạn về công suất lắp đặt.

Đối với cơ chế ĐMTMN tự sản - tự tiêu, dự thảo đang lấy ý kiến để xem xét nâng tỉ lệ thanh toán cho phần điện dư phát ngược lên lưới từ 20% lên 50% theo giá điện thị trường. Hiện nay, Việt Nam đã hình thành thị trường điện cạnh tranh, giá mua điện được xác định theo thời gian do đơn vị vận hành hệ thống điện công bố.

Cụ thể, giá thị trường điện bình quân năm 2025 dự kiến khoảng 1.100 đồng/KWh, trong khi hiện nay khoảng 800 đồng/KWh. Do đó, cơ chế giá cố định (FIT) đã chấm dứt áp dụng đối với các dự án mới, thay vào đó là cơ chế theo thị trường, tập trung mua phần sản lượng điện dư. "Về mặt kỹ thuật, tôi khẳng định hệ thống BESS là giải pháp then chốt cho cung cấp điện. Việc mở rộng hạn mức từ 20% lên 50%, thậm chí cao hơn trong tương lai, sẽ mở ra cơ hội lớn cho khách hàng. Nhiều DN hiện nay không chỉ lắp đặt ĐMTMN thuần túy mà đã kết hợp với BESS để tối ưu chi phí" - ông nói.

Về bài toán kinh tế, ông Hoan cho biết đối với hộ gia đình tại khu vực phía Nam, nếu một hộ tiêu thụ khoảng 2 triệu đồng tiền điện/tháng, khi đầu tư hệ thống ĐMTMN kết hợp BESS để đáp ứng phần lớn nhu cầu điện, thời gian hoàn vốn khoảng 3,5 đến 4 năm. "Nếu không đầu tư hệ thống lớn để đáp ứng 100% nhu cầu, các hộ có thể lắp đặt ở mức vừa đủ để cắt giảm các bậc thang giá cao, chỉ sử dụng điện lưới ở các bậc thấp. Đây là cách điều chỉnh hành vi tiêu dùng mang lại hiệu quả kinh tế cao" - ông Hoan gợi ý.

Đối với DN khu công nghiệp, hiệu quả còn rõ ràng hơn do quy mô lớn. Trước đây, thời gian hoàn vốn khoảng 7 năm đã được xem là tốt thì nay với mức 3,5 đến 4,5 năm là con số rất tích cực. Tuy nhiên, DN cần lưu ý các quy định về an toàn kỹ thuật khi lắp đặt công suất lớn trên mái nhà xưởng.

Ở góc độ quản lý, bà Nguyễn Thị Kim Ngọc, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP HCM, cho biết hiện trên địa bàn TP HCM đã có 22.355 hệ thống ĐMTMN được lắp đặt, với tổng công suất khoảng 1.832 MWp. Tuy nhiên, tiềm năng vẫn còn rất lớn, đặc biệt trong khu vực dân cư, thương mại và công nghiệp. Do đó, TP HCM đang xây dựng một nghị quyết riêng về cơ chế, chính sách hỗ trợ ĐMTMN cho hộ dân và DN theo cơ chế đặc thù. Trong thời gian tới, khi các cơ chế, chính sách hỗ trợ của trung ương và thành phố được ban hành đầy đủ, đặc biệt là đối với mô hình điện tự sản - tự tiêu và lưu trữ năng lượng, thành phố kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ thúc đẩy phát triển ĐMTMN, đóng góp tích cực vào mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững. "Thành phố cũng đang rà soát các trụ sở công để lắp đặt ĐMTMN đạt hiệu quả nhất. Kinh phí sẽ đến từ thành phố. Sở đang phối hợp Sở Tài Chính và Sở Xây dựng để báo cáo thành phố để triển khai kế hoạch này" - Phó Giám đốc Sở Công Thương chia sẻ.