5 hours ago
1
"Chúng tôi có rước ban tài tử ở Mỹ Tho lên giúp vui cho quới khách, kính mời đồng bào đến uống rượu nghe đờn", tiếng rao phát ra từ chiếc loa trên cỗ xe song mã ấy hẳn rất quen thuộc với thị dân Sài Gòn hồi nửa sau thập niên 1910.
Ngôi nhà ngay góc đường Thủ Khoa Huân - Lê Thánh Tôn là nơi lần đầu trình diễn đờn ca tài tử tại Sài Gòn vào năm 1914
Ảnh: Lam Yên
Bà Nguyễn Thị Niệm (con gái của ông chủ ban nhạc tài tử Tư Triều nổi tiếng nhất thời đó) từng kể: "Đêm nào ban tài tử lên biểu diễn thì chiều hôm đó có xe song mã chạy quảng cáo rất xôm tụ. Tối, khán giả đến đông nghẹt. Người có tiền thì chiếm chỗ ngồi sang trọng. Người không tiền cũng đứng ngóng chờ ban tài tử đến".
Chỉ vài dòng hồi ức cũng đủ gợi ra một Sài Gòn háo hức chờ đờn ca tài tử như chờ một cuộc vui giữa phố.
"Bệ phóng" của đờn ca tài tử ở Sài Gòn
Nhìn dòng xe ken đặc và hàng lớp bảng hiệu sáng choang ở góc Lê Thánh Tôn - Thủ Khoa Huân, ít ai nghĩ nơi này từng giữ một lát cắt quan trọng của âm nhạc Nam bộ. Nơi đây, đờn ca tài tử từ một thú chơi mang tính thân hữu trong những buổi gặp gỡ, giỗ cưới đã trở thành một thú giải trí của thị dân Sài Gòn.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Hiệp, đầu thập niên 1910, góc đường Aviateur Roland Garros (Thủ Khoa Huân) và đường d'Espagne (Lê Thánh Tôn) là khách lầu Cửu Long Giang (khách sạn có dịch vụ ăn uống, giải trí Hôtel de Mekong) của ông Nguyễn Phong Cảnh. Nằm ở vị trí đắc địa: ngay sát chợ Bến Thành mới và gần tuyến xe lửa Sài Gòn - Mỹ Tho nên nơi này thu hút đủ tầng lớp: công chức, thương gia, văn nghệ sĩ, trí thức và cả giới phong lưu lục tỉnh từ các tỉnh miền Tây lên Sài Gòn kinh lý hoặc du ngoạn.
Không chỉ là chủ một khách lầu giữa trung tâm Sài Gòn, ông Nguyễn Phong Cảnh còn là một "nhà tiếp thị văn hóa", kéo nhạc tài tử đến gần hơn với công chúng thành thị. Ông bỏ tiền mời ban nhạc biểu diễn và quảng cáo rầm rộ. Mãi đến năm 1926, ông Cảnh vẫn liên tục quảng cáo trên báo L'Ère Nouvelle (Nhựt Tân báo), khẳng định Cửu Long Giang là nơi duy nhất có ca nhạc tài tử và ca ra bộ giúp vui cho thực khách.
Nội thất giữ lại phần khung của tòa nhà cũ từ hơn 1 thế kỷ trước
Ảnh: Lam Yên
Đầu thế kỷ 20, ban nhạc tài tử của Nguyễn Tống Triều (Tư Triều) là ban nhạc tài tử chuyên nghiệp, nổi tiếng ở Nam bộ. Nếu như trước đây, hát tài tử chỉ ngồi yên thì lúc này ban nhạc của Tư Triều biểu diễn theo lối "ca ra bộ" (vừa hát vừa diễn điệu bộ).
Cái mới không chỉ nằm ở diễn điệu bộ. Sân khấu còn được bài trí với phông màn, bộ ván, ban nhạc mặc quốc phục ngồi trên bộ ngựa, các ca sĩ đứng trước, mỗi người ca một đoạn và minh họa bằng điệu bộ. Đờn ca tài tử từ chỗ chủ yếu để nghe, bắt đầu có thêm cái để xem. Chính bước chuyển ấy là một nhịp nối quan trọng dẫn đến sân khấu cải lương sau này.
Sau các buổi diễn ở Mỹ Tho và chuyến biểu diễn tại Marseille (Pháp) năm 1906, ban nhạc Tư Triều được ông chủ khách lầu Cửu Long Giang mời lên Sài Gòn biểu diễn khoảng năm 1914.
Trong ban có ông Tư Triều chơi đàn kìm, Lê Ngũ Đồng chơi đàn bầu, Nguyễn Tri Khương đờn cò hoặc thổi sáo, cô Hai Nhiễu (con ông Tư Triều) vừa chơi đàn tranh vừa hát, ngoài ra còn có cô Ba Đắc hát. Ngón đờn tài hoa của ông Tư Triều đã khiến giáo sư Diệp Văn Cương - phiên dịch cho Soái phủ Nam kỳ thời đó - phải thốt lên: "Tôi đã nghe anh Tư Triều đờn kìm, cậu Năm Diệm đờn tỳ bà thì không muốn nghe ai đờn nữa".
Từ khách lầu xưa đến nhà hàng pizza hôm nay
Hơn 100 năm sau, ngôi nhà vẫn còn hiện diện giữa trung tâm thành phố. Tầng trệt của tòa nhà hiện là các đại lý du lịch, cửa hàng nữ trang, đại lý vé máy bay… Tầng trên là một nhà hàng pizza khá nổi tiếng. Điều đáng quý là công trình không bị làm mới theo kiểu xóa sạch dấu thời gian.
A3.pngBan đờn ca tài tử của ông Nguyễn Tống Triều tại Marseille (Pháp) năm 1906
Ảnh: Tư liệu
Kiến trúc sư người Nhật Shunri Nishizawa chọn giữ lại tối đa phần cũ của tòa nhà. Đầu tiên là tháo dỡ các bảng quảng cáo và trang trí hiện đại, phục hồi nguyên trạng ban công cũ ngày trước. Cạnh đó, ông quyết định giữ lại phần khung của tòa nhà từ hơn 1 thế kỷ trước và chỉ gia cố thêm bằng những thanh thép trần kẹp sát cột, đà. Hàng cửa chớp hơn 1.000 tấm kính cũng lấy ý tưởng từ hệ cửa lá sách trong kiến trúc Pháp thời trước.
Bên trong, không gian không bị trát phẳng hay sơn phủ bóng bẩy như nhiều nhà hàng thông thường. Những cột trụ cũ, gạch cũ, vết nứt, vết ố vẫn được để lộ, như thể thời gian trở thành một vật liệu trang trí. Ở đó, dù thanh âm đờn ca tài tử không còn vang lên nhưng thực khách vẫn có thể cảm thấy quá khứ hiện diện bằng mắt, bằng bề mặt, bằng một thứ thô ráp rất thật.
Một buổi diễn đờn ca tài tử tại Quán trà cà phê Nhạc Lòng Năm Cũ ở TP.HCM
Ảnh: Nguyễn Đức
Kiến trúc sư Phùng Thế Hưng (Công ty kiến trúc F5) nhận xét: "Những ban công mang dấu thời gian này kết nối rất hài hòa với cửa Bắc chợ Bến Thành, vốn cũng là một công trình văn hóa hơn 100 năm tuổi. Cửa sổ gắn những mành sáo trúc (vốn phổ biến mấy chục năm về trước) có thể linh động kéo lên hạ xuống để che nắng. Sự kết hợp giữa những vật liệu cũ kỹ này với tường gạch trần, chi tiết nội thất đơn giản đã tạo được một không gian có chiều sâu và cảm xúc mạnh mẽ. Phải chi nơi này có tấm bảng giới thiệu "Đây là nơi biến di sản văn hóa thế giới đờn ca tài tử trở thành nghệ thuật giải trí tại Sài Gòn" thì hay biết mấy".
Đờn ca tài tử vì sao đặc biệt ?
Ra đời vào cuối thế kỷ 19, đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của Nam bộ, dựa trên nhạc lễ, nhã nhạc cung đình Huế và văn học dân gian. Đờn ca tài tử là các người tài (tài tử) cùng đàn (đờn) và ca với nhau. Loại hình nghệ thuật này dùng các nhạc cụ truyền thống (đàn bầu, đàn kìm, đàn tranh...) và thường chơi trong các dịp lễ hội, giỗ cưới, gặp gỡ… (sau này được thương mại hóa, trình diễn tại các sân khấu, nhà hàng để phục vụ khán giả). Năm 2013, UNESCO công nhận đờn ca tài tử là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
