Dịch giả sử thi 'The Odyssey' chỉ trích phim của Nolan

Emily Wilson - người phụ nữ đầu tiên dịch "The Odyssey" sang tiếng Anh - cho rằng phim của Christopher Nolan hoành tráng nhưng thiếu chiều sâu.

Emily Wilson, 55 tuổi, là giáo sư nghiên cứu văn học cổ điển tại Đại học Pennsylvania (Mỹ). Năm 2017, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên chuyển Odyssey của Homer từ tiếng Hy Lạp cổ sang tiếng Anh. Phiên bản của Wilson từng được Christopher Nolan nhắc đến trong giai đoạn đầu quảng bá phim. Trong một cuộc phỏng vấn, đạo diễn cho biết ông thích câu mở đầu của bà: "Tell me about a complicated man" (Hãy kể cho ta nghe về một kẻ lắm mưu nhiều trí).

Trong bài viết đăng trên London Review of Books hôm 27/7, dịch giả nhận xét phim điện ảnh của Nolan chú trọng những cảnh quy mô lớn nhưng chưa khai thác được các vấn đề cốt lõi của sử thi Homer. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở cách xây dựng nhân vật. Bà không cảm nhận được cảm xúc của họ như trong nguyên tác, bởi bộ phim chưa đưa ra đủ lý do để bà đồng cảm với hành trình Odysseus trở về quê hương.

Bà viết: "Tôi từng hy vọng sự đồng điệu của Nolan với những chủ đề trong sử thi Homer giúp ông tạo ra những đột phá mới về sáng tạo, đồng thời xây dựng các nhân vật thuyết phục. Tuy nhiên, The Odyssey cho thấy sự kết hợp quen thuộc giữa tính hoành tráng và sự hời hợt trong phim của ông. Tầm nhìn của bộ phim quá rối rắm, các nhân vật chưa được phát triển đủ sâu để truyền tải những tư tưởng lớn mà bộ phim gợi mở".

Dịch giả Emily Wilson. Ảnh: Elijah Ellis

Theo bà, phim thành công trong việc tạo ra những đại cảnh hoành tráng nhưng đó không phải những yếu tố làm nên tầm vóc của The Odyssey. Bản chuyển thể của Nolan bỏ qua nhiều vấn đề quan trọng như thời gian, ký ức, lịch sử và chiến tranh. Phim cũng không thể hiện thuyết phục mối liên hệ giữa hành trình trở về của Odysseus và cuộc sống của những người xung quanh ông, gồm vợ con, đối thủ, đồng đội, bạn bè và hàng xóm. "Tôi sẽ xấu hổ nếu mình là người viết bất kỳ phần nào của kịch bản này", Wilson bình luận.

Dù đánh giá tiêu cực về bộ phim, Wilson thừa nhận phiên bản điện ảnh giúp công chúng quan tâm hơn đến văn học Hy Lạp cổ đại, tìm đọc sử thi của Homer. Bà cho biết các bản dịch, trong đó có bản của bà, được tìm đọc nhiều hơn sau khi phim phát hành. Dịch giả hy vọng sức hút của bộ phim có thể giúp các đại học duy trì những ngành nghiên cứu về văn học, ngôn ngữ và lịch sử. "Nolan đang cố gắng hết sức để đưa công chúng trở lại với việc đọc sách, và tôi biết ơn ông vì điều đó", Wilson nói.

Giới chuyên môn cho rằng Wilson cũng từng vấp phải phản ứng trái chiều khi phát hành bản dịch The Odyssey. Theo Vulture, bà được khen vì cách chuyển tác phẩm cổ điển sang tiếng Anh hiện đại, nhưng một số độc giả cho rằng ngôn ngữ quá đơn giản, làm giảm sự trang trọng của nguyên tác. Trong cuốn Crossing the Wine-Dark Sea sắp xuất bản tại Mỹ, Wilson giải thích bà không muốn tạo ra một bản dịch dài dòng, nhiều chữ hoặc kém cô đọng hơn nguyên tác.

Theo tạp chí văn học The Missouri Review, Wilson dành khoảng sáu năm để thực hiện bản dịch. Trong một cuộc phỏng vấn, bà nói sử thi của Homer được dịch sang tiếng Anh ít nhất 60 lần từ thế kỷ 17 nhưng phần lớn bản dịch hiện đại chưa giữ được đầy đủ nhịp điệu, tốc độ kể chuyện và sự phức tạp của nguyên tác.

Nguyên bản The Odyssey được viết theo thể thơ có nhịp điệu đều đặn và giàu tính nhạc, còn nhiều bản dịch sang tiếng Anh sử dụng thơ tự do. Vì vậy, bà cố gắng giữ số dòng tương đương nguyên tác để giữ tốc độ kể chuyện nhanh của Homer. Bên cạnh đó, bà không muốn biến tác phẩm thành một câu chuyện khoa trương về những "người hùng" và "kẻ phản diện". Wilson cho rằng một số bản dịch trước đây đơn giản hóa các vấn đề đạo đức trong truyện, khi biến Odysseus thành hình mẫu anh hùng theo nghĩa hiện đại.

Theo bà, nguyên tác không xây dựng Odysseus như một người hùng để độc giả mặc nhiên ngưỡng mộ. Ngược lại, Homer cho phép người đọc đặt câu hỏi về độ đáng tin cậy của những gì Odysseus kể, đồng thời nhìn câu chuyện từ góc độ của nhiều nhân vật.

Chẳng hạn, trong cuộc đối đầu với người khổng lồ Polyphemus, Odysseus cho rằng tộc khổng lồ một mắt Cyclops là những kẻ "vô luật". Tuy nhiên, câu chuyện đồng thời cho thấy quái vật Polyphemus vẫn hành động theo những quy tắc và trật tự nhất định. Ở những đoạn khác, Homer để người đọc cảm nhận nỗi đau của Polyphemus sau khi bị chọc mù mắt, sự kinh hoàng của những nữ nô lệ bị Telemachus treo cổ hay cảm giác bối rối, bị bỏ rơi và đau buồn của Penelope.

Ngoài Emily Wilson, Elon Musk là một trong những người chỉ trích dự án của Nolan. Ông từng phản đối khi có thông tin nữ diễn viên da màu Lupita Nyong'o sẽ đảm nhận vai nàng Helen của thành Troy.

Hôm 22/7, trên trang cá nhân, tỷ phú chia sẻ lại đoạn video dài ba phút, tái hiện cuộc đối thoại giữa anh hùng Odysseus và nữ thần Calypso, được thực hiện bằng Grok Imagine - công cụ tạo ảnh, video chỉ từ một đoạn văn bản mô tả do công ty của ông phát triển. Ông viết: ''Trước khi năm nay kết thúc, Grok Imagine sẽ làm phim dựa trên sử thi The Odyssey, bảo đảm bám sát nguyên tác và trung thành với nghệ thuật của Homer''.

The Odyssey của Christopher Nolan kể về Odysseus (Matt Damon thủ vai), mất 10 năm trở về quê nhà sau cuộc chiến thành Troy. Nhân vật chạm trán các vị thần, quái vật, trải qua nhiều thử thách để đoàn tụ vợ và giành lại vương quốc. Tác phẩm quy tụ dàn sao gồm Robert Pattinson, Anne Hathaway, Tom Holland, Zendaya, Jon Bernthal, Mia Goth và Lupita Nyong'o.

Với kinh phí ước tính 250 triệu USD, The Odyssey là dự án tốn kém nhất sự nghiệp Nolan. Đây là tác phẩm điện ảnh đầu tiên được quay hoàn toàn bằng hệ thống máy quay IMAX 70 mm (còn gọi là IMAX 1570) - công nghệ phim nhựa có độ phân giải cao nhất hiện nay. Theo Guardian, trước ngày phim khởi chiếu vào 17/7, nhiều khán giả từ Thổ Nhĩ Kỳ, Singapore, Malaysia, Đức và Mỹ đã đến Melbourne (Australia) để xem suất chiếu tại IMAX Melbourne - rạp duy nhất ở Nam bán cầu trình chiếu bản IMAX 70 mm.

Cát Tiên (theo Guardian, Vulture, London Review of Books)