Đâu là tinh thần cốt lõi của học thật, thi thật, nhân tài thật, giá trị thật?

Câu trả lời không nằm ở việc truyền đạt nhiều kiến thức hơn, mà ở việc hình thành những con người biết tư duy độc lập, phản biện, sáng tạo, hợp tác và học tập suốt đời. Đó là tinh thần cốt lõi của giáo dục khai phóng, đồng thời phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục VN. Ngay từ trường phổ thông, tinh thần ấy có thể được hiện thực hóa thông qua hệ giá trị: Học thật – thi thật – nhân tài thật – giá trị thật, như Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh tại Hội nghị Giám đốc Sở GD-ĐT vừa qua.

"Học thật" là học để hiểu bản chất, biết đặt câu hỏi, khám phá, trải nghiệm và vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề

ảnh: Nhật Thịnh

"Bốn thật" – chuỗi giá trị của giáo dục khai phóng

Nếu giáo dục khai phóng hướng đến đào tạo những con người có tư duy độc lập, trung thực trong hành động, sáng tạo, học tập suốt đời và phụng sự xã hội thì "Học thật – thi thật – nhân tài thật – giá trị thật" chính là con đường để hiện thực hóa mục tiêu ấy. Đây không phải 4 khẩu hiệu riêng lẻ mà là một chuỗi logic: học thật tạo nền tảng cho thi thật; thi thật bảo đảm phát hiện đúng nhân tài; nhân tài thật mới tạo ra giá trị thật cho đất nước.

"Học thật" là học để hiểu bản chất, biết đặt câu hỏi, khám phá, trải nghiệm và vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề. Người học học vì năng lực và sự trưởng thành, chứ không chỉ vì điểm số hay bằng cấp.

"Thi thật" cũng không chỉ dừng ở việc ngăn chặn gian lận. Quan trọng hơn là xây dựng hệ thống đánh giá trung thực, khách quan, phản ánh đúng năng lực người học. Một nền giáo dục khai phóng cần những kỳ thi không chỉ kiểm tra trí nhớ mà còn đánh giá khả năng tư duy, lập luận, sáng tạo, hợp tác và giải quyết vấn đề.

Khi học thật và thi thật được bảo đảm, xã hội sẽ nhận diện đúng nhân tài thật – những con người có năng lực chuyên môn, tư duy độc lập, tinh thần đổi mới và trách nhiệm với cộng đồng. Đích đến cuối cùng của giáo dục cũng không phải là những tấm bằng hay bảng điểm đẹp, mà là tạo ra những công dân có khả năng cống hiến và tạo ra giá trị thật cho xã hội.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa triết lý này, giáo dục phổ thông Việt Nam vẫn phải vượt qua nhiều rào cản. Tư duy bằng cấp vẫn còn phổ biến khi không ít học sinh học để thi, giáo viên dạy để thi, nhà trường nặng áp lực điểm số và tỷ lệ tốt nghiệp. Khi điểm thi trở thành mục tiêu, quá trình học dễ biến thành luyện đề.

Bên cạnh đó, bệnh thành tích tuy đã giảm nhưng chưa được khắc phục triệt để. Khi giáo viên vẫn là trung tâm truyền đạt, còn học sinh chủ yếu nghe và ghi nhớ, việc hình thành tư duy độc lập, sáng tạo – năng lực cốt lõi trong thời đại AI – sẽ gặp nhiều hạn chế.

Thay đổi dạy, học và đánh giá ở trường phổ thông

Với tinh thần học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật, điều cần thay đổi trước tiên là cách dạy, cách học và cách đánh giá.

Trước hết, giáo viên cần chuyển từ vai trò truyền đạt kiến thức sang người tổ chức hoạt động học tập. Thay vì cung cấp sẵn câu trả lời, thầy cô cần khơi gợi để học sinh biết đặt câu hỏi, biết tranh luận và tự tìm lời giải. Học theo dự án, học qua trải nghiệm, học giải quyết vấn đề hay các hoạt động tranh biện cần trở thành những phương thức dạy học quen thuộc.

Thứ hai, kiểm tra đánh giá phải thực sự trở thành động lực đổi mới. Ngoài các bài kiểm tra truyền thống, cần tăng cường đánh giá qua sản phẩm dự án, bài thuyết trình, nghiên cứu nhỏ, hồ sơ học tập và quá trình tiến bộ của học sinh. Khi cách đánh giá thay đổi, cách học cũng sẽ thay đổi theo.

Thứ ba, cần nhìn nhận lại khái niệm "nhân tài". Mỗi học sinh đều có năng lực riêng và không thể đo bằng thước đo duy nhất. Một em giỏi khoa học, một em có năng khiếu nghệ thuật, một em nổi bật về thể thao hay hoạt động xã hội đều có thể trở thành nhân tài nếu được phát hiện và bồi dưỡng đúng cách. Nhà trường cần tạo nhiều không gian để học sinh phát triển thế mạnh cá nhân thay vì chỉ tôn vinh những người đạt điểm cao.

Quan trọng không kém là xây dựng văn hóa "không sợ sai". Thất bại trong học tập không phải là điều cần né tránh mà là một phần của quá trình khám phá tri thức.

Cuối cùng, để đào tạo những con người "vừa giỏi giang, vừa nhân ái, vừa kiên cường" như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, sự đổi mới không thể chỉ diễn ra trong nhà trường mà cần cả gia đình và xã hội đồng hành. Khi năng lực thực chất được coi trọng hơn điểm số và bằng cấp, "học thật", "thi thật" mới có thể bén rễ.

Mỗi học sinh đều có năng lực riêng và không thể đo bằng thước đo duy nhất. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực, tôn trọng sự khác biệt của mỗi người học và bồi dưỡng năng lực học tập suốt đời

ảnh: Nhật Thịnh

Giáo dục vì con người

AI có thể xử lý dữ liệu, ghi nhớ tri thức và hỗ trợ con người trong nhiều công việc. Nhưng AI không thể thay thế tư duy độc lập, lòng nhân ái, bản lĩnh, trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Đó mới là những giá trị làm nên con người và cũng là sứ mệnh cốt lõi của giáo dục.

Bởi vậy, trong kỷ nguyên số, thành công của giáo dục không thể chỉ được đo bằng điểm số, bằng cấp hay khả năng ghi nhớ kiến thức, mà phải được đánh giá bằng năng lực tư duy, phẩm chất, khả năng thích ứng và những đóng góp của người học cho xã hội. Giáo dục khai phóng, xét đến cùng, chính là cách tiếp cận giúp mỗi cá nhân phát huy tối đa tiềm năng của mình để sống có trách nhiệm và tạo ra giá trị.

Khi nhà trường kiên định với học thật, thi thật và nuôi dưỡng văn hóa trung thực, xã hội sẽ có nhân tài thật; khi nhân tài được trọng dụng trong một môi trường công bằng, đất nước sẽ có những giá trị thật. Đó cũng là con đường để giáo dục Việt Nam xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong kỷ nguyên số và AI.