'Đạo đức là hàng rào phòng ngừa rủi ro trong nghề báo'

Phó chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi cho rằng lương tâm, trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp sẽ chỉ dẫn cho các nhà báo biết dừng lại đúng lúc trước khi thông tin có thể gây tổn hại đến cá nhân, tổ chức hay cộng đồng.

Sáng 24/8, tại TP Hải Phòng, Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí (Hội Nhà báo Việt Nam) tổ chức tọa đàm "Những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý: Nhận diện rủi ro, bảo vệ đạo đức nghề báo". Sự kiện khởi đầu cho chuỗi tọa đàm chuyên sâu do Hội Nhà báo Việt Nam triển khai trên phạm vi toàn quốc.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh môi trường truyền thông đang biến đổi sâu sắc trước tác động của công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI). Những yếu tố này vừa làm thay đổi phương thức sản xuất, phân phối, tiếp nhận thông tin, vừa đặt ra bài toán gay gắt về rủi ro pháp lý cho các tòa soạn.

Phó chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi tại tọa đàm. Ảnh: Lê Tân

Phát biểu tại tọa đàm, ông Nguyễn Đức Lợi, Phó chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, khẳng định sự chuyên nghiệp của báo chí không thể đo đếm thuần túy bằng tốc độ đưa tin hay lượng tương tác, mà phải xây dựng trên nền tảng sự thật, trách nhiệm và tinh thần thượng tôn pháp luật.

Pháp luật tạo hành lang bảo vệ quyền tác nghiệp và xác định trách nhiệm xã hội của nhà báo. Tuy nhiên, có những vấn đề pháp luật chưa thể quy định hết, nhưng lương tâm, trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp sẽ chỉ dẫn cho các nhà báo biết dừng lại đúng lúc trước khi một thông tin có thể gây tổn hại đến cá nhân, tổ chức hay cộng đồng. "Đạo đức nghề nghiệp chính là hàng rào đầu tiên giúp người làm báo tự nhận diện và phòng ngừa rủi ro", ông nói.

Tại tọa đàm, các đại biểu đã phân tích hàng loạt rủi ro thường gặp trong thực tiễn tác nghiệp hiện nay như: đăng tải thông tin sai sự thật, chưa qua kiểm chứng hoặc vi phạm quyền riêng tư, danh dự của cá nhân, tổ chức. Bên cạnh đó, tình trạng chạy theo lượt xem (view), khai thác yếu tố giật gân và sử dụng nguồn tin thiếu kiểm chứng từ mạng xã hội cũng được đưa ra thảo luận.

Từ góc độ quản lý, các chuyên gia thống nhất rằng kiểm soát rủi ro không chỉ là trách nhiệm cá nhân phóng viên mà phải được chuẩn hóa thành quy trình vận hành của tòa soạn. Các cơ quan báo chí cần siết chặt quy trình xác minh, biên tập; phân định rõ trách nhiệm ở từng khâu xuất bản và tăng cường phối hợp giữa phóng viên, biên tập viên và ban biên tập.

Luật hóa nghĩa vụ đạo đức người làm báo

Về các điểm mới trong Luật Báo chí 2025, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó cục trưởng Cục Báo chí, nhấn mạnh luật mới dù giảm 10 điều so với năm 2016 nhưng không hề thu hẹp phạm vi quản lý. Thay vào đó, luật được thiết kế linh hoạt hơn bằng cách tập trung quy định các nguyên tắc cốt lõi, giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết những vấn đề kỹ thuật.

Theo ông Hiếu, cách tiếp cận này giúp hành lang pháp lý thích ứng nhanh nhạy với biến động của công nghệ số, đồng thời làm rõ các khái niệm mới như xuất bản báo chí trên không gian mạng và phân định rạch ròi tạp chí nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng báo hóa.

Ông Hiếu cũng cho biết, quy chế quản lý thẻ nhà báo cũng có những thay đổi mang tính bước ngoặt. Thời hạn thẻ nay được tính 5 năm kể từ ngày cấp thay vì áp dụng một mốc kỳ hạn chung cho toàn ngành, giúp công tác quản lý linh hoạt và giảm tải thủ tục. Nhóm nhân sự tại các tạp chí khoa học thuần nghiên cứu sẽ không còn thuộc diện xét cấp thẻ. Đặc biệt, nhằm siết chặt chất lượng đầu vào, từ ngày 1/1/2027, người đề nghị cấp thẻ lần đầu bắt buộc phải trải qua khóa bồi dưỡng chuyên sâu về nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp.

Ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó cục trưởng Cục Báo chí, phát biểu tại tọa đàm ngày 24/8. Ảnh: Lê Tân

Luật Báo chí năm 2025 bổ sung vai trò của Hội Nhà báo Việt Nam trong xử lý vi phạm đạo đức nghề nghiệp người làm báo. Luật đã quy định người làm báo có nghĩa vụ tuân thủ đạo đức nghề nghiệp. Khi không tuân thủ cũng có nghĩa là vi phạm nghĩa vụ của người làm báo được quy định trong Luật Báo chí.

Theo luật, Hội Nhà báo Việt Nam kết luận hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp của hội viên và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý đối với vi phạm đạo đức nghề nghiệp của người làm báo không phải là hội viên. "Quy định này góp phần nâng cao hiệu lực xử lý vi phạm đạo đức nghề nghiệp, đồng thời khẳng định rõ hơn vai trò, vị thế của Hội Nhà báo Việt Nam trong xây dựng và bảo vệ chuẩn mực nghề nghiệp", ông Hiếu nói.

Về vấn đề bản quyền, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khuyến nghị các nhà báo cần nắm vững ba trụ cột pháp lý, sử dụng AI có trách nhiệm và giữ vững đạo đức nghề nghiệp. Các nhà báo cần hiểu rõ quyền nhân thân, quyền tài sản và thời hạn bảo hộ, giới hạn và ngoại lệ quyền. Trong đó, khi sử dụng AI, luôn phải kiểm chứng chéo, coi AI là công cụ hỗ trợ, không thay thế tư duy sáng tạo.

"Bảo vệ bản quyền báo chí là bảo vệ sức sống của nền báo chí cách mạng Việt Nam", bà Oanh nhấn mạnh.

Tọa đàm tập trung thảo luận các giải pháp kiểm soát rủi ro nội bộ trong tòa soạn: từ quy trình kiểm duyệt, phân định trách nhiệm sản xuất đến xử lý sự cố và phối hợp giữa phóng viên, biên tập viên với lãnh đạo. Mối quan hệ giữa tuân thủ pháp luật và đạo đức người làm báo là vấn đề xuyên suốt được các đại biểu bàn luận.

Lê Tân