Cơ hội để nhà trường bớt phụ thuộc mạng xã hội

Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng công bố gần đây thu hút sự quan tâm của nhiều nhà giáo dục, khi đưa ra một số cơ chế để bảo vệ trẻ em tốt hơn trên mạng xã hội (MXH). Trong đó, dự thảo sửa đổi yêu cầu tài khoản của trẻ dưới 16 tuổi không được đăng bài và bình luận, cũng như không được chia sẻ nội dung hay bày tỏ cảm xúc dù vẫn cho phép truy cập và xem nội dung.

Ngoài ra, nền tảng phải có giải pháp kỹ thuật để xác định người sử dụng là trẻ dưới 16 tuổi và phân phối nội dung phù hợp, đồng thời phải chủ động ngăn trẻ em tiếp cận các nội dung bạo lực, khiêu dâm, cờ bạc, ma túy, tự tử, thử thách nguy hiểm...

Đây không là nỗ lực đầu tiên nhằm quản lý việc trẻ em dùng MXH tại VN. Từ năm 2024, theo Nghị định 147/2024/NĐ-CP, trường hợp trẻ dưới 16 tuổi muốn dùng MXH thì ba mẹ hoặc người giám hộ phải dùng thông tin của mình để đăng ký tài khoản thay trẻ, kiêm vai trò giám sát hoạt động của trẻ trên mạng. Dự thảo sửa đổi nghị định mới, vì thế, đặt ra nhiều trách nhiệm hơn với các nền tảng MXH.

Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024/NĐ-CP đưa ra một số cơ chế để bảo vệ trẻ em tốt hơn trên mạng xã hội

ẢNH: NGỌC LONG

SỢ GIÁN ĐOẠN HỌC TẬP NẾU KHÔNG TƯƠNG TÁC MẠNG XÃ HỘI

Là một trong những trường hợp có thể vào diện bị hạn chế sử dụng MXH, Đoàn Liêu Gia Phúc, học sinh (HS) lớp 9 Trường THCS Vân Đồn (TP.HCM), chia sẻ với Thanh Niên em "khá lo" vì có thể khó nhắn tin với bạn bè hay trao đổi bài tập - hoạt động thường diễn ra trên MXH. "Nếu bị hạn chế quá thì hơi bất tiện nhưng em nghĩ quy định cũng có mặt tốt là muốn bảo vệ tụi em khỏi các nội dung xấu", Phúc nói.

Theo nữ sinh, trong lớp em hiện nay, hầu như bạn nào cũng dùng MXH. Trong đó, những nền tảng như TikTok, Roblox, Messenger... được các bạn ưa dùng để nhắn tin, giải trí, còn Facebook, Zalo chủ yếu để xem thông báo học tập, trao đổi bài vở với giáo viên (GV), bạn học và những hoạt động học tập khác.

Đồng tình, Nguyễn Hoàng Minh, HS lớp 9 cùng trường, cho rằng việc hạn chế "chắc chắn" ảnh hưởng đến quá trình học, và nói thêm nếu bị hạn chế em sẽ "rất khó" liên lạc với bạn bè và chia sẻ hình ảnh, cảm xúc của bản thân. "Tuy nhiên, em cũng đồng ý một phần với việc hạn chế, vì hiện tại có nhiều bạn nhỏ không biết chọn lọc thông tin để xem và tiếp thu, dẫn tới có những hành vi không chuẩn mực", nam sinh nói.

Nỗi lo của HS là có cơ sở, bởi nhiều trường phổ thông hiện nay còn phụ thuộc vào các nền tảng như Zalo, Facebook để liên lạc hay tổ chức hoạt động học tập trực tuyến. "Dù tiện lợi, các nền tảng này lại dễ gây xao nhãng, khó bảo vệ dữ liệu cá nhân và làm mờ ranh giới giữa học tập và giải trí", tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành truyền thông chuyên nghiệp Trường ĐH RMIT VN, bình luận.

Bà Thắm thông tin hầu hết nền tảng hiện nay vận hành theo mô hình kinh tế chú ý (attention economy). Mục tiêu của các trang MXH không chỉ là kết nối người dùng, mà còn là giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt để tạo doanh thu quảng cáo, thu thập dữ liệu hành vi và dự đoán xu hướng tiêu dùng. Để làm được điều này, MXH áp dụng thuật toán cá nhân hóa kết hợp các tính năng khiến người dùng "khó nhận ra lúc nào nên dừng lại". Điều này đặc biệt đáng lo với người dùng là trẻ em vì não bộ các bạn còn đang phát triển, khả năng tự kiểm soát, nhận biết sự thao túng của thuật toán còn hạn chế, tiến sĩ Thắm cảnh báo.

Bà Thắm lưu ý thêm các nền tảng đang cung cấp nhiều nội dung video ngắn chuyển cảnh nhanh, âm thanh kích thích và phần thưởng tức thì, khiến não trẻ dần quen với quá trình tiếp nhận thông tin nhanh, liên tục. Đó là lý do khi quay lại nghe giảng hoặc làm bài tập dài, trẻ dễ cảm thấy chán, khó duy trì chú ý lâu và giảm kiên nhẫn với việc học.

Với cấp THCS, hiện nay hầu như học sinh nào cũng sử dụng mạng xã hội

ảnh: Ngọc Long

CẦN TÁCH BẠCH KHÔNG GIAN HỌC TẬP VÀ GIẢI TRÍ

Từ những hệ lụy trên, tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm đề xuất các trường ưu tiên đầu tư các nền tảng học tập số chuyên biệt, nơi việc học không phải cạnh tranh trực tiếp với thuật toán giải trí để giành sự chú ý của trẻ.

"Tùy nhu cầu, nguồn lực, nhà trường có thể lựa chọn các phiên bản miễn phí hoặc cân nhắc các gói trả phí. Quan trọng hơn, cần phân định rõ mục đích sử dụng: MXH có thể phục vụ liên lạc nhanh trong khi hoạt động học tập nên được tổ chức trên những kênh ít bị chi phối bởi nội dung giải trí và thuật toán đề xuất. Dự thảo sửa đổi mới là cơ hội để nhà trường bớt phụ thuộc vào các MXH", bà nhấn mạnh.

Đồng tình, ông Bùi Lê Chí Bảo, sáng lập và điều hành Công ty TNHH Công nghệ giáo dục Selfomy, nhìn nhận nhiều trường giao phó những hoạt động cốt lõi nhất như giao bài, chấm bài, thông báo, trao đổi... vào những sản phẩm giải trí thương mại vốn không được thiết kế chuyên biệt cho giáo dục. "Đặt việc học vào môi trường này đồng nghĩa chúng ta đang bắt các em học trong một căn phòng đầy tiếng ồn", ông ví von.

Đó là lý do ông cũng cho rằng dự thảo sửa đổi là cơ hội để giáo dục thoát khỏi lệ thuộc vào MXH, tìm đến các hệ thống quản lý học tập (LMS) để tách bạch không gian học tập và giải trí. Đây là nơi mọi tương tác học tập diễn ra trong một môi trường không có những bản tin, thuật toán và kiểm soát quyền riêng tư của trẻ. Đây cũng là nơi GV có thể hạn chế việc lẫn lộn công-tư trên MXH, như việc vẫn phải thấy và trả lời tin nhắn từ phụ huynh, HS sau giờ làm.

Theo các chuyên gia, việc hạn chế chứ không cấm trẻ dùng MXH là "hợp lý", bởi "càng cấm thì càng lách" - trẻ có thể mượn tài khoản, khai gian tuổi... và khi đó phụ huynh và nhà trường sẽ hoàn toàn mất khả năng giám sát trẻ

ảnh: Độc Lập

NHIỀU LỢI ÍCH KHI TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ

Dưới góc độ kỹ thuật, ông Bùi Lê Chí Bảo nhận định nếu dự thảo được sửa đổi được thông qua, có 2 viễn cảnh có thể xảy ra.

Thứ nhất là MXH yêu cầu người dùng phải xác thực giấy tờ tùy thân nhằm xác định độ tuổi, từ đó cung cấp cơ chế phù hợp. Tuy nhiên, điều này có thể gặp rào cản pháp lý từ VN, và thực tế nhiều nước trên thế giới lẫn trong khu vực không ràng buộc định danh giấy tờ tùy thân khi đăng ký tài khoản MXH.

Thứ hai là thông qua hành vi sử dụng, nội dung theo dõi mà thuật toán học máy sẽ dự đoán và hạn chế những tài khoản chưa đủ tuổi, đồng thời liên tục nhắc nhở người dùng khai báo trung thực và yêu cầu tài khoản của con liên kết với của ba mẹ. Đây chính là biện pháp một số MXH đang áp dụng.

Nhìn chung, ông Bảo cho rằng việc hạn chế chứ không cấm trẻ dùng MXH là "hợp lý", bởi "càng cấm thì càng lách" - trẻ có thể mượn tài khoản, khai gian tuổi... và khi đó phụ huynh và nhà trường sẽ hoàn toàn mất khả năng giám sát trẻ. Cách tiếp cận được dùng song không được tương tác giúp cắt "guồng quay" khiến trẻ phải liên tục kiểm tra ai thích, ai bình luận mà không tước đi giá trị tích cực của MXH là kênh tiếp cận thông tin, học liệu, kết nối. "Trẻ vẫn xem được, học được, cập nhật được thế giới", ông Bảo nói.

Chung quan điểm, tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành tâm lý học Trường ĐH RMIT VN, nhận định phương án hạn chế có thể giúp bảo vệ trẻ dễ bị tổn thương khỏi nguy cơ bị lợi dụng. "An toàn của trẻ là điều ích lợi nhất, bởi nếu không để lại dấu chân số thì các em ít trở thành mục tiêu của những "kẻ săn mồi" trên mạng, dù là để dụ dỗ tình dục, lừa đảo tài chính hay cực đoan hóa", ông Ingram nhận định.