10 hours ago
1
Sau hơn 4 năm gây dựng "làng củi lũ" giữa cánh đồng ở P.Hội An Tây (TP.Đà Nẵng), nghệ nhân Lê Ngọc Thuận (46 tuổi) đang ấp ủ bước đi mới: xây dựng "bảo tàng đời củi", nơi những khúc gỗ trôi dạt sau mùa lũ được kể lại hành trình tái sinh thành tác phẩm nghệ thuật.
NGÔN NGỮ RIÊNG CỦA CỦI LŨ
Cuối tháng 10.2025, sau trận lũ lớn trên sông Thu Bồn được nhiều người dân địa phương nhắc đến như trận lũ vượt đỉnh năm Giáp Thìn 1964, những bãi bồi ven hạ lưu lại chất đầy những khúc gỗ trôi dạt. Những ngày ấy, nghệ nhân Lê Ngọc Thuận lại đi dọc triền sông, bờ biển nhặt từng khúc gỗ có dáng lạ, vân đẹp chở về đặt cạnh "làng củi lũ" của mình. Những thân gỗ bạc màu sau hành trình dài theo dòng nước từ đại ngàn xuôi về cửa biển chờ được ông "đánh thức" thành những tác phẩm nghệ thuật.
Nghệ nhân Lê Ngọc Thuận từng là đầu bếp và chủ chuỗi nhà hàng tại Hội An trước khi rẽ sang con đường nghệ thuật mộc. Bước ngoặt đến vào năm 2012, sau một trận lũ lớn, nhiều khúc gỗ trôi dạt vào bờ biển An Bàng. Trong lúc kinh doanh homestay gần đó, ông mang những khúc củi lũ về đục đẽo để trang trí. Không ngờ các vị khách nước ngoài lại đặc biệt thích thú những tác phẩm làm từ gỗ mục khiến ông bắt đầu nhìn thấy giá trị nghệ thuật trong những thứ tưởng chừng chỉ có thể đốt bỏ. Từ đó, ông thường xuyên men theo sông Thu Bồn sau mỗi mùa lũ để nhặt củi lũ.
Củi lũ được ông Lê Ngọc Thuận gom về sau trận mưa lũ lịch sử vào cuối năm 2025
ẢNH: HOÀNG SƠN
Cách tạo tác thô mộc, giữ nguyên dáng củi lũ khơi gợi nhiều cảm xúc cho người xem
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Làng củi lũ" với hàng chục lao động sẽ được nâng cấp thành "bảo tàng đời củi"
ẢNH: HOÀNG SƠN
Dù chỉ tự học nghề mộc qua sách vở, internet và học hỏi thêm từ các nghệ nhân của làng mộc Kim Bồng, nhưng bằng năng khiếu thiên bẩm, ông Thuận trở thành nghệ nhân điêu khắc gỗ khá sớm. Tư duy tận dụng vật liệu củi lũ cộng với óc sáng tạo giúp ông tạo nên thứ ngôn ngữ điêu khắc rất riêng.
"Với tôi, mỗi khúc gỗ đều mang sẵn một hình hài, một linh hồn riêng. Hãy thử hình dung, một thân gỗ có thể đã sống vài chục, thậm chí cả trăm năm giữa rừng. Rồi một ngày nó ngã xuống, tét nhánh, mục ruỗng, trơ lõi. Một trận lũ cuốn nó vượt qua bao ghềnh thác, trôi về sông, rồi xuôi ra biển. Chỉ riêng hành trình ấy đã là một thân phận đặc biệt rồi. Người thợ chỉ cần kiên nhẫn quan sát và đánh thức nó bằng đôi tay và cảm xúc. Tôi "viết" lên những thớ gỗ bằng thứ ngôn ngữ riêng của mình. Không làm nhẵn, giữ nguyên vẻ thô mộc. Nếu phải tạo tác, tôi đẽo lớp gỗ để bề mặt vẫn sần sùi với những dăm gỗ nhỏ bằng móng tay, ken vào nhau", ông Thuận nói.
GIỮ KÝ ỨC NHỮNG MÙA NƯỚC DỮ
Ý tưởng xây dựng "bảo tàng đời củi" của nghệ nhân Lê Ngọc Thuận bắt đầu từ trăn trở: những câu chuyện về bão lũ rồi sẽ dần bị quên lãng. Người ta có thể nhớ tên, mốc thời gian một trận lũ nhưng cảm giác về sự tàn phá, thứ còn lại sau đó thì ít khi được kể lại bằng những dấu tích cụ thể. Với ông Thuận, những khúc củi lũ chính là một dạng ký ức hữu hình. Mỗi thớ gỗ, mỗi vết nứt, mỗi hình dáng cong vênh đều mang theo dấu vết của một hành trình dài từ rừng sâu về đến biển. "Nếu đặt chúng vào một không gian kể chuyện, những khúc gỗ ấy lại trở thành nhân chứng của thiên nhiên", ông Thuận nói.
Từ suy nghĩ đó, ông bắt đầu phác thảo mô hình bảo tàng đặc biệt để kể câu chuyện về củi lũ. Không gian bảo tàng được thiết kế như một dòng chảy liên tục, để người tham quan không chỉ xem mà đi qua từng lớp trải nghiệm. Hành trình mở đầu bằng một căn phòng nhỏ, giới thiệu quá trình hình thành "làng củi lũ" với thông điệp củi lũ không chỉ là sáng tạo nghệ thuật mà còn là câu chuyện về tái chế và bảo vệ môi trường. Mạch dẫn dắt tiếp tục đưa người xem bước vào không gian tái hiện bão lũ qua những thước phim về nước dâng, nhà ngập, bờ biển ngổn ngang sau bão… Ở đó, củi lũ không còn là vật xuất hiện ngẫu nhiên mà là phần còn lại của một biến cố thiên nhiên.
Tự thân củi lũ đã mang nhiều câu chuyện nên tác phẩm được tạo ra từ nó hàm chứa nhiều ý nghĩa
ẢNH: HOÀNG SƠN
Những thân củi được tìm thấy sau mỗi trận lũ qua bàn tay của nghệ nhân Lê Ngọc Thuận đã trở thành tác phẩm nghệ thuật
ẢNH: HOÀNG SƠN
Ngôn ngữ của một tác phẩm củi lũ là bề mặt bên ngoài luôn được đẽo thô
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Sau lớp không gian về thiên tai là khu sắp đặt những khúc gỗ. Chúng sẽ được treo, đặt trong ánh sáng dịu, kèm theo âm thanh gợi cảm giác của rừng và tự nhiên. Đây là nơi chỉ còn lại sự đối diện giữa con người và vật thể", ông Thuận chia sẻ, đồng thời nói thêm: "Câu chuyện tiếp tục nối sang không gian về nghề mộc truyền thống - nơi những nghệ nhân mộc tái sinh củi lũ. Từ nền tảng ấy, người xem được dẫn đến khu trưng bày tác phẩm, nơi chứng kiến rõ nhất sự biến đổi của củi lũ. Từ khúc gỗ thô, qua các công đoạn xử lý, tạo hình, cho đến khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh. Không có tác phẩm giống nhau, bởi mỗi khúc gỗ mang một hình hài riêng".
"Bảo tàng củi lũ" không khép kín ở phần trưng bày. Khách tham quan có thể bước xuống khu xưởng mở, để xem quá trình chế tác diễn ra hằng ngày hoặc tham gia các workshop trải nghiệm tạo hình từ gỗ. Họ có thể trực tiếp chạm vào vật liệu và thử làm ra sản phẩm. Giá trị lớn nhất của bảo tàng không nằm ở từng món đồ, mà ở sự thay đổi trong cách nhìn.
"Một khúc củi có thể chỉ là thứ để đốt nhưng cũng có thể trở thành một tác phẩm nghệ thuật nếu người ta nhận ra hành trình mà nó đã đi qua. Đằng sau mỗi khúc gỗ là một câu chuyện thăng trầm, dập dềnh giống như một đời người. "Làng củi lũ" sẽ được chuyển đến một nơi khác với tầm cao hơn, mới hơn, bài bản hơn trong không gian "bảo tàng củi lũ" vào tháng 6 tới", ông Thuận chia sẻ. (còn tiếp)
Ban đầu, các tác phẩm từ củi lũ chỉ được ông Thuận trưng bày trong homestay hoặc tặng bạn bè. Nhưng khi nhiều du khách, đặc biệt là khách nước ngoài, khách từ Hà Nội, TP.HCM tìm mua với giá cao, ông bắt đầu làm nghề nghiêm túc. Năm 2022, "làng củi lũ" ra đời giữa cánh đồng ở P.Hội An Tây vừa là xưởng chế tác, vừa tạo việc làm. Khoảng 20 lao động là thợ mộc, thợ kim hoàn, thợ sơn… cùng tham gia biến những khúc gỗ trôi dạt sau bão lũ thành các sản phẩm nghệ thuật độc bản.
