Chiến dịch 'từ phủ đầu đến sửa sai' của Mỹ nhắm vào Iran

Chiến dịch phủ đầu của ông Trump vào Iran dường như chệch hướng ngay từ đầu, đẩy Mỹ vào cuộc chiến không lối thoát và buộc Nhà Trắng tìm cách sửa sai.

Khi chiến dịch không kích Iran của Tổng thống Donald Trump mới chỉ bắt đầu được vài giờ, nó đã có dấu hiệu đi chệch hướng.

Dựa vào tin tình báo mới nhất về việc Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei sẽ họp với các quan chức cấp cao vào sáng 28/2, Mỹ và Israel đã đẩy nhanh kế hoạch "tấn công phủ đầu", với hy vọng xóa sổ toàn bộ ban lãnh đạo cấp cao của đối phương ngay từ những giờ phút đầu tiên.

Các quan chức Mỹ tính toán rằng nếu thành công, chiến dịch không kích có thể tạo ra một khoảng trống quyền lực lớn và một nhóm lãnh đạo cấp thấp hơn, những người mà họ hy vọng sẽ sẵn lòng mở ra kỷ nguyên thân thiện với Mỹ tại Iran, sẽ nhanh chóng đứng lên thay thế.

Khởi đầu tự tin

Khi Mỹ tập hợp lực lượng quân sự hùng hậu ở Trung Đông vào đầu tháng 2, các nguồn tin cho hay hàng loạt quan chức chính quyền Trump đã nhiều lần cảnh báo Tổng thống về hệ lụy tiềm tàng của việc châm ngòi một cuộc xung đột mới ở Trung Đông.

Tuy nhiên, với tâm lý tràn đầy tự tin từ những thành công quân sự đạt được trong quá khứ, trong đó có chiến dịch đột kích ở Venezuela, cùng nỗi thất vọng trước tốc độ chậm chạp của các cuộc đàm phán với Tehran về chương trình hạt nhân, ông Trump đã ngày càng nghiêng về phương án quân sự, theo các nguồn thạo tin từ bên trong chính quyền.

Tổng thống Mỹ Donald Trump giám sát chiến dịch tấn công Iran tại khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago, Florida, vào ngày 28/2. Ảnh: Nhà Trắng

Khi Tổng thống Trump ưu tiên phương án không kích, những người xung quanh ông đã vội vã điều chỉnh để giữ quan điểm nhất quán, ủng hộ các dự báo lạc quan rằng Iran có thể bị đánh bại nhanh chóng, qua đó loại bỏ mối đe dọa trong khu vực và mở đường cho một cuộc thay đổi chính quyền ở Tehran.

"Đó sẽ là chiến dịch gây sốc và kinh hoàng gấp 10 lần" so với cuộc không kích hồi tháng 6/2025, một quan chức chính quyền nói về niềm tin ở Nhà Trắng khi chuẩn bị cho cuộc tấn công.

Nhưng quá trình lập kế hoạch cho chiến dịch đã không được chặt chẽ như bình thường, theo một quan chức cấp cao Mỹ. Nhà Trắng đã cắt giảm mạnh quy mô Hội đồng An ninh Quốc gia (NSC), làm suy yếu vai trò thường thấy của họ trong việc thu thập ý kiến từ khắp các cơ quan chính phủ và đảm bảo không bỏ sót bất kỳ mối quan ngại hay cân nhắc then chốt nào.

"NSC từng là cơ quan tổng hợp cuối cùng trước khi đưa một phương án triển khai chiến dịch nào đó ra để phê duyệt", quan chức này nói. "Nếu không có một quy trình phối hợp rõ ràng giữa các cơ quan do NSC dẫn dắt, việc lập kế hoạch sẽ tan rã".

Chệch hướng

Những ngày đầu hưng phấn đó có lẽ là điểm cực thịnh của chiến dịch cho đến nay. Vào sáng 28/2, những loạt bom, tên lửa đầu tiên của Israel và Mỹ thực sự đã khiến ông Khamenei cùng các trợ lý cấp cao khác thiệt mạng.

Tuy nhiên, khi những báo cáo ban đầu dần được gửi về, một vấn đề mới nảy sinh: Toàn bộ những ứng viên mà chính quyền Mỹ hướng tới để xây dựng thế hệ lãnh đạo mới ở Iran cũng đã bị hạ sát.

"Hầu hết những người chúng tôi dự tính đều đã chết", Tổng thống Trump thừa nhận vài ngày sau đó. "Rồi chúng tôi có một nhóm khác, nhưng dựa trên các báo cáo, có lẽ họ cũng đã chết. Vì vậy, tôi đoán sẽ có nhóm thứ ba xuất hiện. Sớm muộn gì chúng ta cũng sẽ chẳng còn biết ai ở đấy nữa".

Một tên lửa được phóng đi từ tàu hải quân Mỹ nhằm vào Iran ngày 28/2. Ảnh: AP

Lời thừa nhận của ông Trump cho thấy kế hoạch thay đổi chế độ Iran bằng tên lửa đã phá sản ngay từ đầu, khi quy mô mục tiêu bị nhắm tới trong các cuộc không kích quá lớn.

Điều đó đã mở đầu cho một chuỗi rủi ro khác, biến chiến dịch mà Nhà Trắng từng hình dung là "cuộc dạo chơi chóng vánh" thành cuộc chiến đến nay đã bước sang tuần thứ ba, với nhiều diễn biến leo thang ngoài tầm kiểm soát cùng những hậu quả kinh tế, chính trị ngày càng lan rộng.

Chính quyền Iran không sụp đổ nhanh chóng hay "đầu hàng hàng loạt" như kỳ vọng của Mỹ và Israel, thậm chí phản ứng quyết liệt hơn dự tính của họ. Các giáo sĩ đã nhanh chóng bổ nhiệm Lãnh tụ Tối cao cứng rắn mới: Mojtaba Khamenei, con trai ông Ali Khamenei, người đã thề sẽ trả thù.

Bên trong Iran, chưa có bất kỳ dấu hiệu nào về một cuộc nổi dậy lật đổ chính quyền và khi số thương vong tăng lên, tâm lý hoài nghi cũng lớn dần.

Một phụ nữ 56 tuổi ở Tehran cho biết bà cảm thấy vô cùng hoang mang khi chứng kiến mức độ tàn phá khủng khiếp mà các cuộc không kích đang gây ra cho thành phố.

"Mọi chuyện lẽ ra không nên như thế này", bà nói. "Họ không được phép nhắm vào trường học hay bảo tàng".

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) liên tục nã tên lửa, máy bay không người lái (UAV) vào hàng loạt mục tiêu khắp Trung Đông, trong đó có cả các tàu chở dầu. Iran đã chặn đứng dòng chảy dầu qua Eo biển Hormuz, thổi bùng một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu mà chính Mỹ cũng đang phải vật lộn để kiềm chế.

Mặc dù Tổng thống Iran đã lên tiếng xin lỗi các quốc gia láng giềng, những cuộc tập kích vẫn tiếp diễn. Tân Lãnh tụ Tối cao Iran đồng thời cảnh báo các quốc gia Vùng Vịnh nên cắt đứt quan hệ với Mỹ để tránh những cuộc tấn công trong tương lai.

Hành động cứng rắn bất ngờ của Iran bắt đầu gây ra nhiều xáo trộn. Dù chính quyền khẳng định họ đang kiểm soát tốt tình hình, nỗi lo âu vẫn bao trùm các nghị sĩ tại quốc hội Mỹ, công chúng và đồng minh nước ngoài, những người vốn nhận được rất ít thông báo trước về kế hoạch của Tổng thống Trump.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz hồi tuần trước khi tới thăm Nhà Trắng đã kêu gọi Tổng thống Trump đưa ra một kế hoạch kết thúc cụ thể hơn đối với cuộc xung đột tại Iran, song cuối cùng, ông vẫn phải ra về trong hoang mang.

"Chúng tôi đặc biệt lo ngại rằng rõ ràng không có một kế hoạch chung nào để đưa cuộc chiến này đến một kết thúc nhanh chóng và thuyết phục", ông nói với các phóng viên tại Berlin vài ngày sau.

Hoang mang lan rộng

Tại Đồi Capitol, hàng loạt nghị sĩ của cả lưỡng đảng liên tục thúc giục các quan chức hàng đầu chính quyền Trump nêu rõ mục tiêu và lộ trình của chiến dịch tại Iran, cũng như kế hoạch dài hạn nhằm kiểm soát những tác động dây chuyền trên toàn thế giới.

Song họ nhận được rất ít thông tin. Trong một buổi báo cáo diễn ra 4 ngày sau khi giao tranh bùng phát, Ngoại trưởng Marco Rubio đã nói với những người tham gia cuộc họp rằng ông không thể dự đoán cuộc chiến kéo dài bao lâu.

Theo một người dự họp, ông Rubio nói "không thể đưa ra một lộ trình cụ thể" cho chiến dịch, mặc dù chính ông Trump vài giờ trước tuyên bố cuộc chiến sẽ kéo dài từ 4 đến 5 tuần. Ngoại trưởng Rubio đã bị các nghị sĩ đảng Dân chủ và thậm chí cả một số nghị sĩ Cộng hòa chất vấn gay gắt về các bước tiếp theo cũng như kế hoạch dài hạn.

"Tôi đã rất lo ngại trước nhiều điều mình nghe được, không chỉ vì chúng thiếu rõ ràng mà còn vì họ không có bất kỳ ý niệm nào về thế nào là thành công", thượng nghị sĩ Dân chủ Richard Blumenthal cho hay. "Điều khiến tôi lo ngại hơn là Iran có thể không muốn kết thúc cuộc xung đột vào lúc chúng ta mong muốn bởi họ cũng có quyền quyết định của riêng mình".

Các nghị sĩ Cộng hòa tại quốc hội phần lớn nhượng bộ Tổng thống Trump và đội ngũ của ông trong giai đoạn đầu cuộc xung đột, đặt niềm tin vào những gì họ được bảo đảm rằng chiến dịch tấn công Iran chỉ ở quy mô hạn chế và trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, ngay cả họ cũng bắt đầu mất kiên nhẫn khi cuộc chiến đến nay vẫn chưa dừng lại và cuộc bầu cử giữa kỳ lại đang đến gần.

Ngoài tầm kiểm soát

Ngoại trưởng Rubio và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth đã tìm cách vạch ra loạt mục tiêu rõ ràng và thực tế hơn cho cuộc xung đột, như loại bỏ năng lực tên lửa của Iran, triệt hạ lực lượng hải quân hay khiến Tehran không còn khả năng phát triển vũ khí hạt nhân. Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt nói rằng chính quyền vẫn ước tính cuộc chiến sẽ mất từ 4 đến 6 tuần để hoàn tất.

Tuy nhiên, Tổng thống Trump lại liên tục đưa ra những phát biểu mâu thuẫn với họ, làm dấy lên nghi vấn về việc liệu có bất kỳ cố vấn cấp cao nào của ông thực sự nắm bắt được diễn biến trong những tuần tới hay không.

Ông gợi ý rằng mình muốn đóng vai trò trực tiếp trong việc lựa chọn lãnh đạo Iran, từ chối loại trừ khả năng đưa quân vào nước này và đưa ra những mốc thời gian trái ngược nhau về thời điểm kết thúc xung đột.

"Chúng ta đã chiến thắng trên nhiều phương diện", ông Trump nói với các nghị sĩ Cộng hòa tại Hạ viện tại Florida hồi đầu tuần trước. "Nhưng chúng ta vẫn chưa thắng đủ. Chúng ta đang tiến bước với quyết tâm cao hơn bao giờ hết để đạt được thắng lợi cuối cùng, nhằm chấm dứt vĩnh viễn mối nguy hiểm đã kéo dài này".

Lộ trình hướng tới "thắng lợi cuối cùng" đó, bất kể ông Trump định nghĩa nó như thế nào, đang phải đối mặt mối đe dọa tức thời từ cuộc khủng hoảng tại Eo biển Hormuz.

Tuyến đường thủy hẹp ngoài khơi bờ biển phía nam Iran này là nơi trung chuyển của khoảng 20% lượng dầu thế giới, khiến nó trở thành một huyết mạch quan trọng tại khu vực. Nguy cơ gián đoạn hoạt động vận tải qua Hormuz từ lâu đã được coi là mối rủi ro lớn nhất gắn liền với bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào Iran, do lo ngại việc đóng cửa eo biển kéo dài sẽ khiến giá năng lượng tăng vọt và đẩy các nền kinh tế toàn cầu vào suy thoái.

"Tôn chỉ then chốt, nhất quán xuyên suốt mọi chính quyền là Mỹ sẽ can thiệp để đảm bảo dòng chảy năng lượng qua Eo biển Hormuz", Gregory Brew, chuyên gia phân tích cấp cao về dầu khí tại nhóm tư vấn rủi ro chính trị Eurasia Group, cho hay. Ông cũng gọi việc bảo vệ eo biển này là "một trong những nguyên tắc chiến lược cốt lõi trong chính sách của Mỹ tại Trung Đông".

Theo những người am hiểu các cuộc thảo luận nội bộ, trong giai đoạn chuẩn bị chiến dịch, các quan chức chính quyền Trump thực tế có cân nhắc khả năng Iran sẽ làm tê liệt giao thông qua Eo biển Hormuz, nhưng đã đánh giá thấp ý chí thực hiện điều này của Tehran.

Một số người cảm thấy yên tâm khi Iran quyết định không phong tỏa Eo biển Hormuz sau vụ Mỹ - Israel tập kích các cơ sở hạt nhân của họ hồi năm ngoái, tin rằng việc đóng cửa eo biển sẽ gây tổn thương cho Tehran đến mức họ sẽ không dám thực hiện bước đi mang tính hủy diệt như vậy.

Nhưng họ đã sai lầm.

Cuộc đua sửa sai

Một tàu chở dầu bốc cháy sau khi trúng đòn tập kích của Iran tại cảng Khor al-Zubair gần Basra, Iraq, ngày 11/3. Ảnh: AP

Đòn trả đũa và những lời đe dọa của Iran đã khiến giao thương qua Eo biển Hormuz gần như tê liệt chỉ trong vòng vài ngày, ngăn 20 triệu thùng dầu mỗi ngày tiếp cận nền kinh tế thế giới. Những hệ lụy này đã lan rộng khắp các thị trường tài chính toàn cầu và tác động đến đời sống hàng ngày của người tiêu dùng Mỹ, đẩy giá dầu tăng cao và kéo theo là giá xăng.

Giá xăng tại Mỹ hồi cuối tuần trước chạm mức cao nhất gần hai năm qua. Đối với đảng Cộng hòa, hệ lụy này đã làm xói mòn một yếu tố cốt lõi trong thông điệp chính trị của họ vốn tập trung chủ yếu vào chi phí sinh hoạt trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ, đồng thời xóa sạch mọi thành quả đạt được đối với nỗ lực hạ giá xăng kể từ khi ông Trump nhậm chức.

Bên trong chính quyền Mỹ cùng các nước phương Tây khác, giới chức đang chạy đua nhằm tìm kiếm phương án tăng cường nguồn cung dầu và xoa dịu tình trạng giá cả tăng vọt.

Các quan chức cấp cao của ông Trump, những người từng xem nhẹ tác động kinh tế của cuộc xung đột, bắt đầu hối thúc các trợ lý đưa ra những ý tưởng thực chất và sâu rộng hơn khi giá dầu tiệm cận mức 100 USD/thùng vào tuần trước.

Nhưng nỗ lực đó đến nay vẫn thất bại. Lời đề nghị trị giá 20 tỷ USD nhằm bảo hiểm cho các tàu qua Eo biển Hormuz không được bất kỳ bên nào hưởng ứng. Tâm lý lưỡng lự càng gia tăng sau những đợt tấn công dữ dội từ Iran nhắm vào các tàu dầu cố tìm cách đi qua eo biển hồi tuần trước.

Sau nhiều ngày loại trừ khả năng xả kho dự trữ dầu chiến lược của Mỹ, các quan chức chính quyền Trump đột ngột thay đổi lập trường. Một nguồn thạo tin cho hay trong cuộc họp hôm 11/3, giới chức Mỹ đã bắt đầu gây áp lực mạnh mẽ lên các đồng minh để bắt đầu phối hợp xả khoảng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ.

Việc xả kho này cũng không giúp gì nhiều trong xoa dịu cuộc khủng hoảng. Giới chuyên gia cho rằng giải pháp rõ ràng duy nhất là khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, kịch bản này dường như khó thành hiện thực nếu cuộc chiến chưa kết thúc.

Một phương án mà ông Trump đưa ra, điều động hải quân hộ tống các tàu qua eo biển, đến nay vẫn chưa sẵn sàng.

Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, nhiều quan chức chính quyền bác bỏ khả năng trên với lý do tàu chiến của hải quân Mỹ cần thực hiện nhiệm vụ ở những nơi khác, lưu ý rằng Hormuz vẫn không an toàn ngay cả đối với tàu quân sự Mỹ, chứ chưa nói đến những tàu chở dầu khổng lồ.

Eo biển Hormuz. Đồ họa: WSJ

Tìm điểm kết thúc

Bên trong chính quyền, các quan chức đã nỗ lực duy trì nhiều phương án mở đối với cuộc chiến, nhằm tạo cho Tổng thống khả năng linh hoạt tối đa và cũng vì nhận thức rõ rằng ông có thể đưa ra quyết định bất cứ lúc nào.

Ông Trump đã chứng kiến biến động của thị trường dầu mỏ và chứng khoán, đồng thời nghe đủ những cảnh báo về hệ lụy chính trị tiềm tàng từ chiến dịch ở Iran. Nhưng Tổng thống cũng nhiều lần khẳng định các mục tiêu của cuộc chiến xứng đáng với nỗi đau "ngắn hạn" mà nó gây ra. Ông phần lớn gạt đi những nỗ lực nhằm xác định ý định tương lai của mình, thay vào đó chỉ khẳng định mọi thứ cuối cùng sẽ ổn thỏa.

Đối với những đồng minh bi quan hơn về cục diện chiến sự, việc những tuyên bố từ Tổng thống Trump không nhất quán với thực tế chiến sự đã làm dấy lên những nghi ngờ rằng liệu các trợ lý có đang cung cấp cho ông những dữ liệu sát thực tế hay không.

Dù vậy, khi cuộc chiến bước sang tuần thứ ba, Tổng thống Trump cho thấy ông vẫn tận hưởng những thành công hiện tại hơn là khủng hoảng vì con đường bất định phía trước.

Khi được hỏi trong một cuộc phỏng vấn trên Fox News Radio hôm 13/3 về thời điểm cuộc xung đột kết thúc, ông Trump trả lời: "Khi tôi cảm thấy thế, cảm nhận được điều đó từ trong tâm can".

Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)