Cái bắt tay Thái Lan - Campuchia ở Cebu

Tối 7-5, bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu (Philippines), Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul và Thủ tướng Campuchia Hun Manet đã bắt tay nhau dưới sự chứng kiến của Tổng thống nước chủ nhà Ferdinand Marcos Jr, dù chỉ hai ngày trước đó Bangkok đơn phương hủy bỏ thỏa thuận 25 năm với Campuchia về thăm dò năng lượng chung.

Vào thời điểm căng thẳng có thể leo thang thành tranh chấp nghiêm trọng hơn, ASEAN đã đưa được lãnh đạo Thái Lan và Campuchia vào cùng một căn phòng, tạo không khí dịu lại và phát đi thông điệp tranh chấp nội khối phải nằm trong tầm kiểm soát. Cuộc gặp đã chứng minh dù không có sức mạnh cưỡng chế của một tòa án hay liên minh quân sự, ASEAN vẫn có sức mạnh quy tụ đủ để giữ kênh liên lạc mở.

Bên cạnh vấn đề Campuchia - Thái Lan, Myanmar và Biển Đông vẫn là phép thử dang dở. Về Biển Đông, Bộ Quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC) không được phép trở thành văn kiện biểu tượng, mà phải neo chặt vào Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS) 1982, xử lý các vấn đề thực chất từ ngăn sự cố trên biển đến bảo vệ tự do hàng hải.

Trong bức tranh ấy, Việt Nam đóng vai trò ngày càng quan trọng. Việt Nam mang đến cho ASEAN một sự nghiêm túc về chiến lược. Việt Nam hiểu thế nào là dễ tổn thương, biết rõ ý nghĩa của việc quản lý áp lực từ các cường quốc, tranh chấp trên biển và nhu cầu giữ vững chủ quyền. 

Việt Nam tiếp cận đoàn kết không như một khẩu hiệu, mà như vấn đề định đoạt sống còn, khả năng chống chịu và định vị chiến lược. Trên Biển Đông, Việt Nam có vị thế đặc biệt để thúc đẩy một COC không bị làm loãng, đồng thời tăng cường nhận thức không gian biển và hợp tác cảnh sát biển.

Mang tính chiến lược nhất, Việt Nam là cầu nối giữa ASEAN lục địa và ASEAN biển đảo, đồng thời là điểm kết nối quyền lực từ Tây Á, Trung Á đến khu vực này và xa hơn là Thái Bình Dương. Đây là thế mạnh thầm lặng nhưng quan trọng của Việt Nam, bởi các nước lục địa và biển đảo trong ASEAN thường có nhận thức khác nhau về mối đe dọa. 

Vai trò của Việt Nam có giá trị bởi mang lại tính hiện thực cho đoàn kết ASEAN. Đoàn kết thực sự không thể chỉ là tránh bất đồng, mà phải là xây dựng năng lực, chia sẻ rủi ro, hành động sớm và bảo vệ những luật lệ giữ an toàn cho khu vực.

Cuối cùng, quyết định tổ chức một hội nghị cấp cao ASEAN "tinh gọn" thay vì hoãn lịch của Philippines đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: ASEAN vẫn coi việc đối thoại trực tiếp là yếu tố then chốt, đặc biệt trong giai đoạn khủng hoảng.

Chính hình thức được tinh giản này lại khiến hội nghị thêm phần thiết thực.