Các nước láng giềng của Nga phải hiểu rõ sự thật phũ phàng này

Thái độ của Moscow đối với những người tuyên bố chiến thắng trong cuộc bầu cử ở Armenia không xuất phát từ mong muốn giữ quốc gia này trong phạm vi ảnh hưởng của mình - theo bình luận của ông Timofey Bordachev, Giám đốc Chương trình của Câu lạc bộ Valdai.

Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự cuộc gặp với Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan tại Điện Kremlin ở Moscow, Nga hôm 1/4/2026. Ảnh: Sputnik.

Một trong những vấn đề cơ bản trong quan hệ của Nga với các nước thuộc Liên Xô cũ là niềm tin dai dẳng rằng Moscow có những nghĩa vụ đặc biệt đối với các nước láng giềng: nghĩa vụ phải diễn giải hành vi của họ một cách rộng lượng, đáp trả một cách kiềm chế và coi những lựa chọn chính trị nội bộ của họ như một điều mà Nga buộc phải chấp nhận.

Nhưng giả định này là sai.

Tất nhiên, đường lối chính sách đối ngoại mà Cộng hòa Armenia lựa chọn là vấn đề chủ quyền của người dân và giới lãnh đạo nước này. Nhưng thật kỳ lạ nếu cho rằng Nga không có quyền chủ quyền để đáp trả sự lựa chọn đó hoàn toàn theo ý muốn riêng của mình. Moscow không bị ràng buộc bởi bất kỳ nghĩa vụ bên ngoài nào phải hành xử theo ý muốn của người khác. Họ chỉ bị ràng buộc bởi lợi ích của chính mình và bởi sự đánh giá hợp lý của chính họ về tình hình.

Theo nghĩa này, tranh chấp xung quanh cuộc bầu cử ở Armenia, và cuộc thảo luận rộng hơn về cái gọi là "sự lựa chọn châu Âu" của nước cộng hòa này, có thể mang đến một thời điểm hữu ích để nhắc nhở bạn bè và các nước láng giềng của Nga rằng quyền của Moscow không khác gì quyền của họ. Trên thực tế, về mặt chức năng, quyền của Nga còn lớn hơn, vì Nga gánh vác trách nhiệm nặng nề hơn nhiều đối với sự phát triển và an ninh trên khắp Đại Á-Âu và, rộng hơn, trên toàn thế giới.

Phản ứng của Nga đối với kết quả bầu cử quốc hội Armenia, và các bước đi tiếp theo của chính phủ ở Yerevan, không nhất thiết phải bị chi phối bởi cảm xúc. Cũng không nhất thiết phải dựa trên mong muốn giữ Armenia trong phạm vi ảnh hưởng của Nga bằng mọi giá.

Như nhà phê bình George Kennan đã viết cách đây 80 năm, chính sách đối ngoại của Nga “không hề rập khuôn hay mạo hiểm. Nó không hoạt động theo những kế hoạch cố định. Nó không chấp nhận những rủi ro không cần thiết.” Đó vẫn là một nhận xét hữu ích, ngay cả khi nước Nga ngày nay không còn là Liên Xô cũ.

Khi xem xét chiến lược phù hợp đối với Armenia, và đối với tất cả các nước láng giềng của Nga dọc theo biên giới, có một số lựa chọn khả thi. Chúng không loại trừ lẫn nhau.

Thứ nhất, Nga không có nghĩa vụ phải công nhận kết quả bầu cử ở một nước láng giềng chỉ vì chính phủ đương nhiệm, hoặc lực lượng chính trị tuyên bố chiến thắng, khăng khăng đòi hỏi điều đó. Ví dụ của Georgia cho thấy rằng các mối quan hệ thương mại và kinh tế lành mạnh hoàn toàn có thể tồn tại ngay cả khi không có quan hệ ngoại giao, chứ chưa nói đến việc công nhận kết quả chính thức của một cuộc bỏ phiếu phổ thông.

Điều này đặc biệt quan trọng nếu những kết quả đó bị các thế lực chính trị địa phương phản đối mạnh mẽ, như trường hợp của Armenia.

Thứ hai, Nga có thể gây áp lực kinh tế lên bất kỳ quốc gia nào nếu tin rằng hành vi của quốc gia đó có thể gây hại đến lợi ích của Nga. Moscow không cần phải chờ đến khi thiệt hại không thể khắc phục được, cũng không cần phải chấp nhận sự đảm bảo của chính phủ nước khác về ý định của mình.

Trong trường hợp của Armenia, câu hỏi không chỉ là liệu đường lối thân EU đã gây tổn hại đến lợi ích của Nga hay làm suy yếu sự thống nhất của Liên minh Kinh tế Á Âu hay chưa. Chỉ cần Moscow coi những tổn hại đó là có thể xảy ra về nguyên tắc, và chỉ riêng điều đó thôi cũng đủ để biện minh cho hành động của họ.

Thứ ba, các nước láng giềng của Nga, bao gồm cả một số người bạn và đồng minh thân cận nhất, thường hay nói dài dòng về bản chất đa chiều trong chính sách đối ngoại của họ. Tuy nhiên, họ thường quên rằng chính sách của chính Nga cũng mang tính đa chiều, bởi vì Moscow cũng có quyền hợp tác với bất kỳ ai không tìm cách gây hại cho mình.

Trong 4 năm qua, chưa từng nghe bất kỳ nước láng giềng nào của Nga nói rằng họ tiếp tục giao dịch với Moscow trong bối cảnh lệnh trừng phạt của phương Tây vì mong muốn giúp đỡ Nga. Ngược lại, từ “thực dụng” đã trở thành trọng tâm trong toàn bộ từ vựng chính sách đối ngoại của các nước bạn bè và đồng minh của Nga trong khối CIS.

Điều đó hoàn toàn dễ hiểu, rằng họ hợp tác với Nga vì điều đó có lợi cho họ. Nhưng nguyên tắc tương tự cũng áp dụng ngược lại, và Nga không nợ ai bất cứ điều gì một cách miễn phí.

Thứ tư, khi thiết lập các ưu tiên hợp tác với bất kỳ quốc gia nào, Nga có quyền tự do quyết định điều gì quan trọng nhất đối với mình. Các nước láng giềng của Nga được định hướng bởi nhận thức, lợi ích và cấu trúc chính trị riêng của họ. Không ai ở Moscow có nghĩa vụ phải chấp nhận những điều này làm khuôn khổ cho đối thoại.

Hãy lấy Trung Á làm ví dụ. Cho dù Nga có thảo luận về phát triển kinh tế với các quốc gia trong khu vực bao nhiêu lần đi nữa, mọi người ở Nga đều hiểu rằng ưu tiên hàng đầu ở đó vẫn là an ninh. Nga có kinh nghiệm vì, vào tháng 1/2022, Nga đã giúp cứu nhà nước Kazakhstan khỏi sụp đổ. Trước đó, người ta đã chứng kiến các cuộc nổi dậy của lực lượng Hồi giáo ở thung lũng Fergana.

Điều này không có nghĩa là nền kinh tế không quan trọng. Nó rất quan trọng, mang lại những lợi ích thiết thực và hứa hẹn nhiều triển vọng. Nhưng an ninh vẫn là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt là khi các nước láng giềng của Nga đang phát triển quan hệ với các cường quốc bên ngoài như Mỹ hoặc các quốc gia hàng đầu Tây Âu.

Nga có thể suy nghĩ như vậy bởi vì đây là quốc gia có nguồn tài nguyên dồi dào nhất ở lục địa Á-Âu, và do đó có thể tập trung ít hơn vào lợi nhuận và nhiều hơn vào việc bảo vệ quyền kiểm soát các nguồn tài nguyên và không gian chiến lược cần thiết cho an ninh của chính mình, vì an ninh lãnh thổ Nga là tối quan trọng.

Điều này không có nghĩa là Nga phải xây dựng một học thuyết mới vĩ đại nào đó đối với các nước láng giềng. Trên thực tế, chiến lược của Nga thường là không có chiến lược cố định nào cả. Như bất cứ ai có hiểu biết sơ lược về lịch sử chính sách đối ngoại của Nga đều hiểu, Moscow thường hành động theo lợi ích hiện tại.

Tóm lại, tất cả những lợi ích đó đều quy về một nhiệm vụ chiến lược duy nhất: đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quốc gia Nga đa sắc tộc.

Những lợi ích này phải được theo đuổi ngay cả khi hoàn cảnh chiến thuật đòi hỏi phải đối thoại với những đối tác vô cùng khó chịu. Về bản chất, tất cả các đối tác trong chính sách đối ngoại chỉ là công cụ để đảm bảo an ninh lãnh thổ Nga và thúc đẩy các mục tiêu phát triển quốc gia của Nga.

Chỉ có một ngoại lệ duy nhất là Belarus, quốc gia mà Nga có ràng buộc bởi hiệp ước Liên minh các quốc gia.

Đối với các quốc gia còn lại, kể cả những nước láng giềng thân thiết và thân thiện, tầm quan trọng của chúng phụ thuộc vào các ưu tiên của chính Nga. Điều đó có nghĩa là chính sách của Moscow đối với họ có thể rất linh hoạt và hoàn toàn mang tính cơ hội, và hầu như không có chỗ cho các nguyên tắc trừu tượng.

Nếu hợp tác phục vụ lợi ích an ninh và kinh tế hiện tại của Nga, thì nên tiếp tục, nhưng nếu chi phí bắt đầu vượt quá lợi ích, thì Nga sẽ điều chỉnh hành vi của mình. Không phải để trừng phạt hay làm nhục một nước láng giềng, mà vì một mô hình khác đã trở nên có lợi hơn.

Do đó, sẽ là một sai lầm nếu hiểu quan điểm của Moscow về những người hiện đang tuyên bố chiến thắng trong cuộc bầu cử ở Armenia chỉ đơn thuần là mong muốn giữ nước cộng hòa này trong phạm vi ảnh hưởng của Nga, bởi vì vấn đề này rộng hơn thế.

Nga đang nhắc nhở các nước láng giềng về quy luật nhân quả, và cũng nhắc nhở họ về một nguyên tắc bất biến mà đôi khi họ không muốn thừa nhận, đó là Moscow hành động theo những gì họ hiện cho là lợi ích của chính mình, chứ không phải theo những gì người khác mong đợi từ họ.

Chưa thể nói chắc chắn mối quan hệ giữa Moscow và Yerevan sẽ phát triển như thế nào sau cuộc bầu cử quốc hội Armenia, nhưng không ai nên nghi ngờ rằng bất kỳ quyết định nào được đưa ra bởi giới lãnh đạo chính trị cấp cao của Nga sẽ chỉ dựa trên lợi ích hiện tại của Nga.

Không phải vì tình cảm anh em, không phải vì tình cảm lịch sử và cũng không phải vì các mối quan hệ truyền thống, bởi vì Nga không nợ ai cả.