Bữa cơm đoàn tụ sau ngày đất nước thống nhất của gia đình tướng Ba Quốc

Giữa những ngày tháng tư lịch sử, khi ký ức về một thời hoa lửa ùa về trong lòng nhiều thế hệ, câu chuyện về thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đặng Trần Đức (bí danh Ba Quốc) không chỉ là huyền thoại tình báo, mà còn là bản hùng ca về sự thủy chung và hy sinh thầm lặng.

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đặng Trần Đức

ẢNH: GDCC

Suốt 21 năm hoạt động trong lòng địch tại Sài Gòn, tướng Đặng Trần Đức cắt đứt liên hệ với gia đình để sống với thân phận khác, nhưng người vợ lặng lẽ chờ đợi, giữ trọn niềm tin trong những năm tháng chia ly.

Và rồi, khoảnh khắc cả gia đình đoàn tụ trong căn nhà nhỏ ở khu tập thể Kim Liên (Hà Nội) vào trưa 1.5.1975 đã trở thành một dấu mốc không thể nào quên đối với mỗi thành viên trong gia đình, khép lại hơn 2 thập kỷ phải sống trong "bóng tối" và nghi kỵ.

Bữa cơm gia đình đoàn tụ sau 21 năm tướng Ba Quốc hoạt động trong lòng địch

Sau hơn nửa thế kỷ, bà Đặng Chính Giang (78 tuổi, con gái cả của tướng Ba Quốc) vẫn nhớ như in buổi đoàn tụ hôm đó, bà kể rành rọt từng chi tiết như vừa mới xảy ra hôm qua.

Trò chuyện với Thanh Niên, bà Giang cho biết, sau khi nghe tin đất nước thống nhất qua loa phát thanh, sáng 1.5.1975, bà mang tem, phiếu ra chợ Tó (Đông Anh, Hà Nội) xếp hàng mua thịt để làm một bữa nem thật ngon vì nghĩ thế nào em trai mình cũng tranh thủ về nhà.

Bà Giang bên tượng chân dung thiếu tướng Ba Quốc

ẢNH: ĐÌNH HUY

Vừa từ chợ về tới nhà, bà Giang gặp chú ruột đạp xe sang báo tin cho mẹ rằng "Anh cả (cụ Ba Quốc) đã về!" và đang ở nhà bố đẻ tại khu tập thể Kim Liên. Nghe tin bất ngờ, bà Giang cùng mẹ và 2 con bỏ lại mọi thứ, đi tàu từ Đông Anh về ga Hàng Cỏ, rồi đi bộ vào khu tập thể Kim Liên trong trạng thái hồi hộp.

11 giờ trưa, khi tất cả đến cầu thang tầng 1 khu tập thể thì gặp ông Thành (em trai bà Giang) đã đứng sẵn ở đó. Ông Thành hỏi cụ Thanh: "Mẹ ơi! Mẹ lên mà xem, người ta bảo bố con đấy, không biết có phải không?". Sở dĩ ông Thành cần xác nhận của mẹ bởi khi cụ Ba Quốc vào Nam thì cụ Thanh đang mang thai ông.

Trong ký ức của bà Giang, đây là cuộc gặp rất đặc biệt, tướng Ba Quốc trở về trong bộ quân phục, gương mặt nghiêm nghị, ít lời như vẫn còn mang theo kỷ luật của những năm tháng hoạt động bí mật. Khi gặp bố đẻ mình, thiếu tướng Ba Quốc cất lời: "Con chào thầy!", khiến ông sững người, rơi cả bó đũa đang cầm trên tay xuống nền. Ông nội ôm lấy tướng Ba Quốc rồi phát mạnh vào vai vì quá vui mừng, tưởng con trai mình biệt tích hơn 20 năm đã không còn.

Đặc biệt, bà Giang cũng nhớ như in từng lời nói, hành động của mẹ mình lúc đó. Bà kể, cụ Thanh chỉ bình thản gật đầu nhìn chồng, cụ Ba Quốc cũng ngước lên rồi lại cúi xuống nhìn cốc nước. Sau đó, cụ Thanh nói con gái đưa 2 cháu đến chào ông ngoại.

Gia đình cụ Ba Quốc, cụ Thanh cùng con cháu tại Hà Nội

ẢNH: GĐCC

Bữa cơm đoàn tụ đầu tiên của gia đình bà Giang diễn ra trong sự vội vã. Cụ Ba Quốc kéo con gái ra hành lang, dúi vội ít tiền, bảo đi mua chợ mua đồ về làm cơm đãi họ hàng. Do không quen chợ búa tại Hà Nội, bà Giang phải nhờ người người thân đưa lên tận Cửa Nam để mua gà và rau để làm 2 mâm cơm.

Mâm cơm hôm ấy có thịt gà, có rau, có thêm bánh cuốn của em cụ Ba Quốc mang từ quê lên rất giản dị, ấm áp và thiêng liêng. Hai vợ chồng cụ Ba Quốc ngồi đối diện, không nói với nhau được gì vì họ hàng ai cũng hỏi chuyện cụ Ba Quốc. Phải đến tối, khi mọi người đã vãn, hai cụ mới có một khoảng lặng riêng.

Chưa đầy 2 ngày ở nhà, có người trong đơn vị ra báo tin cụ Ba Quốc phải vào Nam gấp. Cụ nói với vợ vào và sẽ thu xếp công việc ra sớm với gia đình. Tuy nhiên, phải hơn 1 năm sau cụ mới trở lại với con cháu.

Cuộc gặp hiếm có của hai người vợ phi thường

Theo bà Giang, để có được bữa cơm đoàn tụ ngày 1.5.1975 ấy, gia đình bà đã phải trải qua 21 năm sống trong "bóng tối" và sự nghi kỵ.

Ngược lại thời gian, bà Giang kể, sau hiệp định Geneva năm 1954, tổ chức yêu cầu cụ Ba Quốc đi theo con đường của địch vào hoạt động tại Sài Gòn.

Cụ Ba Quốc bên cạnh tướng Phạm Xuân Ẩn (bìa phải) và tướng Vũ Ngọc Nhạ (bìa trái)

ẢNH: GDCC

Để xây dựng một lý lịch hoàn hảo nhằm thâm nhập sâu vào chính quyền Sài Gòn, cụ buộc phải xóa sạch dấu vết cũ và tạo dựng một "vỏ bọc" mới bằng một đám cưới thật với cụ Ngô Thị Xuân (con gái của Trưởng ty cảnh sát Bắc Ninh). Tổ chức đã xin ý kiến cụ Thanh, nếu cụ đồng ý thì mới làm đám cưới đó.

Sau 1 đêm thức trắng suy nghĩ, cụ Thanh nén lòng đồng ý để chồng đi thực hiện trọng trách với Tổ quốc.

Tại Sài Gòn, cụ Ba Quốc lấy tên là Nguyễn Văn Tá, thâm nhập vào tận vào Phủ tổng thống ngụy quyền Sài Gòn. Với tính cách hiền lành, ít nói, cụ được đồng nghiệp gọi là "Tá Bụt".

Cụ Thanh cùng 2 con và mẹ (ở giữa) trong thời gian sống tại Phú Thọ

ẢNH: GDCC

Trong khi đó, ở miền Bắc, cụ Thanh và hai con phải đối mặt với thực tế nghiệt ngã của một gia đình có người thân "theo giặc". Từ một người con gái Hà Nội yếu đuối, cụ Thanh phải làm đủ nghề từ nhặt chè khô, gánh gạch, gánh cát thuê đến nấu ăn cho công nhân để nuôi con. Năm 1959, để đảm bảo an toàn cho hoạt động của cụ Ba Quốc, tổ chức đưa ba mẹ con lên nông trường chè Vân Lĩnh (Phú Thọ).

Cuộc sống của họ ở nông trường vô cùng cơ cực với đồng lương ít ỏi 35 đồng mỗi tháng và tiêu chuẩn 10 kg gạo. Khoảng thời gian khó khăn nhất là những năm 1965 - 1967, khi đơn vị thông báo cụ Ba Quốc "mất liên lạc" và cắt mọi khoản trợ cấp. Bà Giang khi đó mới 15 tuổi đã phải vừa đi học, vừa đi hái chè thuê, vừa dạy lớp vỡ lòng để kiếm thêm 17 đồng mỗi tháng giúp mẹ.

Nỗi đau không chỉ dừng lại ở cái đói, mà còn là sự kỳ thị của xã hội. Cụ Thanh thường xuyên bị đưa ra họp phụ nữ để chất vấn về việc nuôi con một mình mà không có tin tức chồng. Bà Giang cũng bị phân biệt đối xử, không được ưu tiên mua sách giáo khoa vì lý lịch "có bố vào Nam". Thậm chí, vì quá thiếu thốn, hai mẹ con phải thay nhau mặc chung một chiếc quần lành lặn để đi làm và đi học. 

Trong khi cụ Thanh chịu đựng tủi nhục ở miền Bắc, thì tại miền Nam, cụ Ngô Thị Xuân, người vợ thứ hai cũng lặng lẽ che chở cho cụ Ba Quốc ngay trong lòng địch. Ban đầu không biết chồng là tình báo, nhưng bằng sự nhạy cảm, cụ Xuân dần nhận ra những bất thường và lặng lẽ gánh vác hậu phương.

Đặc biệt, cụ Xuân đã cùng con trai Đặng Trần Vũ chịu đựng sự tra tấn, hỏi cung khốc liệt suốt 4 tháng khi đường dây của cụ Ba Quốc bị lộ năm 1974 nhưng không hề hé môi, bảo vệ an toàn cho mạng lưới đến ngày thắng lợi.

Sau năm 1975, sự thật về cuộc đời của cụ Ba Quốc được hé mở. Thay vì trách móc, cả hai người phụ nữ đã tìm thấy sự đồng cảm sâu sắc dành cho nhau. Năm 1981, cụ Xuân ra Bắc thăm gia đình cụ Thanh. Cuộc gặp gỡ diễn ra hài hòa như hai chị em ruột thịt, họ cùng nhau tâm sự về những món ăn cụ Ba Quốc yêu thích và những năm tháng gian truân đã qua.

Các con của cụ Thanh gọi cụ Xuân là "mợ", còn con cụ Xuân gọi cụ Thanh là "mẹ cả". Sự bao dung ấy đã kết nối hai gia đình Nam - Bắc thành một khối thống nhất.

Những năm cuối đời, cụ Thanh yếu dần, mắt mờ, cụ Ba Quốc luôn bên cạnh. Ngày cụ Thanh mất, cụ Ba Quốc đã khóc rất nhiều. Năm 2004, cụ Ba Quốc qua đời, cụ Xuân mất năm 2006.

"Sinh thời, bố tôi rất thích ăn đậu phụ luộc, lạc rang và cá trê nướng nên trong mâm cơm ngày giỗ bố bắt buộc phải có", bà Giang nói và cho hay, trong các ngày giỗ chạp của bố mẹ và mợ nếu không vướng công tác bà và anh em cả trong Nam lẫn ngoài Bắc đều cố gắng về đông đủ.