Bảo tàng hòa bình và kỷ vật vĩ tuyến 17

Một mẩu đá còn loang lổ vài vệt sơn màu lưu dấu vết của bức tranh graffiti nào đó, dường như là mảnh vỡ của một lớp xi măng phủ ngoài bức tường và được người ta đóng gói, có dòng chữ "Allied Checkpoint Charlie" (Trạm kiểm soát đồng minh Charlie) được đặt vào hộp nhựa và đề giá 9,95 euro (tương đương 270.000 đồng).

Một mẩu thép gai gỉ rét dài chưa đến 10cm, gắn ngang qua bản đồ của hai miền Triều Tiên, kèm dòng chữ "The Wire Fence from DMZ" (Dây hàng rào từ khu phi quân sự) và giá bán được tính theo tiền Việt cũng không dưới 500.000 đồng.

Thông điệp từ những kỷ vật

Hai kỷ vật, hai mẫu quà lưu niệm được một người bạn mang về từ hai vùng đất từng có số phận tương tự như vĩ tuyến 17 của Quảng Trị, nhưng những gợi ý từ câu chuyện của nó lại là những điều rất đáng cho chúng ta suy ngẫm.

Trở lại với những vật lưu niệm mang về từ nơi cắt chia hai miền nước Đức - Đông Đức và Tây Đức - chính là bức tường Berlin.

Những vấn đề về lịch sử của Đông Đức - Tây Đức, Hàn Quốc - Triều Tiên hay vĩ tuyến 17 của Việt Nam khi đi sâu vào phân tích sẽ có nhiều điều khác biệt.

Tuy nhiên, nhìn trên góc độ du lịch, phương diện du khách và vấn đề bảo tồn di tích, trưng bày, vật phẩm lưu niệm… lại có quá nhiều tương đồng bởi bao trùm lên tất cả vẫn là câu chuyện hòa bình và thống nhất.

Nhưng câu chuyện về vĩ tuyến 17 và miền đất Quảng Trị đâu chỉ là câu chuyện riêng của một vùng đất.

Cũng không chỉ là câu chuyện tính từ Hiệp định Geneve vào tháng 7-1954 cho đến mùa xuân 1975. Những gì xảy ra ở đây còn là câu chuyện thuộc về nhân loại, về những khát vọng hòa bình và lời nhắc nhớ với mai sau đừng bao giờ để phải phân ly.

Nửa thế kỷ từ ngày hòa bình, hàng triệu người đã đến bên dòng sông, cúi xuống dòng nước trong xanh để nghe vang vọng "gươm nào chém được dòng Bến Hải/lửa nào thiêu được dải Trường Sơn", để ngẩng nhìn lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên bầu trời "xanh một màu xanh Quảng Trị", thả bước chân trên chiếc cầu được phục dựng, nghe âm vang trong từng mảnh ván mặt cầu…

Và rồi du khách có gì để mang về từ địa danh lịch sử này? Một điều gì thật gụi gần và cụ thể như mẩu bê tông và đoạn kẽm gai kia, rồi trong căn nhà của họ, thi thoảng nhìn vào những kỷ vật ấy, lịch sử lại hiện về thật sinh động?

Nghĩ về một không gian vang vọng

Quảng Trị đang nỗ lực trở thành một trung tâm của những lễ hội vì hòa bình, không chỉ ở cấp quốc gia. Hòa bình chính là khát vọng lớn lao của nhân loại. Nhưng hòa bình cũng giản dị như từng bữa cơm, từng nếp nhà, từng giấc ngủ.

Đã có nhiều hội thảo rốt ráo để triển khai đề án "Festival Vì hòa bình", với hy vọng Festival này sẽ là một thương hiệu quốc tế, được diễn ra định kỳ và thu hút sự chú ý của cộng đồng thế giới. Trong rất nhiều điều phải làm, chắc chắn không thể không nghĩ tới những kỷ vật lưu niệm cho du khách mỗi khi thực hiện Festival với tinh thần này.

Nhắc đến chuyện vĩ tuyến 17, hệ thống di tích, điểm tham quan tưởng cũng nên nhắc thêm một ý kiến tuy cũ của một người con trĩu nặng ân tình với quê xứ: nhà văn Ngô Thảo.

Hơn 30 năm trước, khi Quảng Trị còn nghèo, hệ thống di tích chưa có kinh phí để tạo dựng đúng như phải có, chính ông Ngô Thảo đã đề xuất một phương án về xây dựng công viên Thống Nhất ở hai bên bờ Hiền Lương, đại ý đây sẽ là một công trình mang dấu ấn cả nước.

Quảng Trị đâu chỉ là mảnh đất chỉ người Quảng Trị nằm xuống, những nghĩa trang quốc gia có đủ quê hương các liệt sĩ khắp mọi miền đất nước.

Vậy thì khu di tích đôi bờ vĩ tuyến cũng nên như thế, có dấu ấn của từng tỉnh thành, từng vùng miền, từng đặc sắc văn hóa của mỗi vùng đất. Trên đôi bờ sông, quy hoạch dành ra từng lô đất, mỗi lô đất giao cho từng tỉnh thành xây trên đó không gian đặc thù của địa phương mình, như một tấm danh thiếp dành cho du khách. Trong mỗi không gian như thế, mỗi địa phương sẽ có một cách để thể hiện khát vọng hòa bình đặc thù.

Điêu khắc gia Phạm Văn Hạng cũng từng trăn trở với đôi bờ sông tuyến, theo ông, dọc triền sông của hai bờ Nam Bắc hãy biến thành một công viên hoa, sao cho hoa nở đúng mùa nào hoa nấy.