8 vaccine hỗ trợ giảm nguy cơ sa sút trí tuệ

Các vaccine giúp phòng bệnh như zona thần kinh, RSV, cúm... hỗ trợ giảm nguy cơ sa sút trí tuệ, nhờ cơ chế bảo vệ khỏi tác nhân có thể tấn công não.

Tổ chức Y tế Thế giới thống kê toàn cầu có hơn 57 triệu người sống chung với sa sút trí tuệ, mỗi năm thêm khoảng 10 triệu ca mới. Trong vài năm qua, các nghiên cứu quy mô lớn trên dân số đã phát hiện một xu hướng đáng chú ý: tiêm vaccine có thể giúp bảo vệ trước nguy cơ sa sút trí tuệ. Hiệu quả này được ghi nhận ở nhiều loại vaccine, nhiều quốc gia và trên hàng triệu người.

Cơ sở của giả thuyết vaccine giúp bảo vệ não bộ đến từ việc nhiễm virus có thể ảnh hưởng đến não. Nhiễm virus có thể gây viêm kéo dài trong cơ thể, sau đó lan đến não. Tình trạng viêm này có thể làm suy giảm khả năng giao tiếp giữa các tế bào não, dẫn đến suy giảm nhận thức, mất trí nhớ và sa sút trí tuệ.

Sa sút trí tuệ là nhóm triệu chứng suy giảm nhận thức, trong đó Alzheimer chiếm 60-70% ca. Một số virus như herpes simplex type 1 (mụn rộp môi), varicella zoster (thủy đậu, zona), SARS-CoV-2 (Covid-19) được ghi nhận làm tăng nguy cơ Alzheimer và sa sút trí tuệ sau khi nhiễm.

Người lớn tiêm vaccine định kỳ. Ảnh minh họa: Vecteezy

Dưới đây là 8 loại vaccine được ghi nhận có liên quan đến hiệu quả bảo vệ trước nguy cơ sa sút trí tuệ:

Vaccine zona thần kinh

Vaccine zona thần kinh hiện có nhiều bằng chứng nhất về khả năng giảm nguy cơ sa sút trí tuệ. Một nghiên cứu năm 2024 trên tạp chí Nature Medicine cho thấy vaccine Shingrix hỗ trợ giảm nguy cơ sa sút trí tuệ đáng kể so với vaccine sống giảm độc lực Zostavax, loại vaccine cũ hiện đã ngừng sử dụng tại Mỹ.

Điểm khác biệt quan trọng là Shingrix chứa thành phần AS01, một chất bổ trợ miễn dịch giúp tăng cường phản ứng miễn dịch của cơ thể.

Một nghiên cứu tiếp theo của cùng nhóm, công bố trên NPJ Vaccines năm 2025, theo dõi hơn 436.000 người và ghi nhận nguy cơ được chẩn đoán sa sút trí tuệ giảm 18% trong 18 tháng ở những người tiêm vaccine zona.

Vaccine RSV

Vaccine phòng virus hợp bào hô hấp, hay RSV, là vaccine còn khá mới trong lịch tiêm chủng cho người lớn, nhưng đã được ghi nhận có liên quan đến khả năng bảo vệ trước sa sút trí tuệ.

Nghiên cứu của nhóm Oxford trên NPJ Vaccines ghi nhận nguy cơ sa sút trí tuệ giảm 29% trong 18 tháng ở những người tiêm vaccine RSV Arexvy.

Điểm đáng chú ý là Arexvy cũng chứa chất bổ trợ miễn dịch AS01, tương tự vaccine zona Shingrix. Việc cả hai loại vaccine đều cho thấy mức bảo vệ tương tự, dù nhắm vào hai virus hoàn toàn khác nhau, khiến các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết rằng chính chất bổ trợ miễn dịch này có thể đóng vai trò trực tiếp trong việc giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.

Vaccine cúm

Vaccine cúm là loại vaccine được nghiên cứu nhiều nhất về mối liên quan với sa sút trí tuệ. Một nghiên cứu năm 2022 đăng trên Journal of Alzheimer’s Disease phân tích dữ liệu gần hai triệu người từ 65 tuổi trở lên. Kết quả cho thấy những người tiêm ít nhất một mũi vaccine cúm có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn 40% trong 4 năm theo dõi. Người tiêm càng đều đặn, mức bảo vệ càng cao.

Tháng 4/2026, cùng nhóm nghiên cứu công bố thêm dữ liệu trên tạp chí Neurology. Theo đó, vaccine cúm liều cao, chứa lượng kháng nguyên gấp 4 lần vaccine tiêu chuẩn, có liên quan đến mức giảm 55% nguy cơ Alzheimer.

Phát hiện này đến từ một nghiên cứu hồi cứu đơn lẻ nên cần được xác nhận thêm. Tuy vậy, nó bổ sung vào nhóm bằng chứng khá nhất quán về vaccine cúm và khả năng bảo vệ nhận thức.

Vaccine bạch hầu, uốn ván, ho gà

Một nghiên cứu năm 2023 trên Journal of Alzheimer’s Disease cho thấy người từ 65 tuổi trở lên tiêm vaccine Tdap, phòng uốn ván, bạch hầu, ho gà, hoặc Td, không có thành phần ho gà, có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn 30% trong 8 năm theo dõi.

Một phân tích tổng hợp đăng trên Frontiers in Immunology năm 2022, gộp dữ liệu từ 17 nghiên cứu với hơn 1,8 triệu người, cũng ghi nhận kết quả tương tự: nguy cơ sa sút trí tuệ giảm 31%.

Một phân tích tổng hợp mới hơn trên Age and Ageing năm 2025, bao gồm 104 triệu người tham gia, tiếp tục xác nhận mối liên quan này, với mức giảm nguy cơ 33%.

Vaccine bạch hầu, uốn ván, ho gà là một trong những vaccine được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới. Vì vậy, ngay cả khi hiệu quả bảo vệ trước sa sút trí tuệ chỉ ở mức vừa phải, tác động sức khỏe cộng đồng vẫn có thể rất lớn.

Vaccine phế cầu

Cùng nghiên cứu năm 2023 cũng ghi nhận người lớn đã tiêm vaccine phế cầu có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn 27%.

Phân tích tổng hợp trên Age and Ageing năm 2025, gộp dữ liệu từ 21 nghiên cứu với 104 triệu người tham gia, cũng tìm thấy mối liên quan đáng kể giữa tiêm vaccine phế cầu và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

So với vaccine zona hoặc vaccine cúm, hiện có ít nghiên cứu độc lập hơn về vaccine phế cầu. Tuy nhiên, kết quả nhất quán giữa nghiên cứu đoàn hệ lớn và phân tích tổng hợp lớn cho thấy mối liên quan này đáng được tiếp tục tìm hiểu.

Minh họa vaccine phòng bệnh phế cầu. Ảnh: Healthworld

Vaccine viêm gan A

Vaccine viêm gan A là một trong các vaccine được tổng quan của Đại học Cambridge ghi nhận có liên quan đến khả năng bảo vệ trước sa sút trí tuệ.

Phân tích tổng hợp trên Frontiers in Immunology cho thấy vaccine viêm gan A có liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn 22%. Một tổng quan hệ thống của Đại học Cambridge công bố tháng 1/2025 đã phân tích 14 nghiên cứu, dựa trên hồ sơ y tế của khoảng 130 triệu người. Kết quả cho thấy vaccine viêm gan A, vaccine thương hàn và vaccine phối hợp viêm gan A - thương hàn đều có liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

Một nghiên cứu dân số tại xứ Wales của Wilkinson và cộng sự, đăng trên Journal of Epidemiology and Community Health, cho thấy việc tiêm cả vaccine thương hàn và viêm gan A có liên quan đến mức giảm nguy cơ lớn hơn so với chỉ tiêm một trong hai loại.

Xu hướng "tiêm kết hợp nhiều vaccine có vẻ bảo vệ tốt hơn" xuất hiện lặp lại trong nhiều nghiên cứu.

Vaccine viêm gan B

Vaccine viêm gan B cũng xuất hiện trong phân tích tổng hợp trên Frontiers in Immunology, với tỷ số nguy cơ 0,82, tương đương nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn 18%.

Tổng quan hệ thống của Cambridge cũng ghi nhận vaccine phối hợp viêm gan A và B có vẻ tạo hiệu quả bảo vệ mạnh hơn so với từng vaccine riêng lẻ.

Điều này phù hợp với xu hướng chung trong y văn: những người tiêm nhiều loại vaccine khác nhau thường có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn so với người chỉ tiêm một loại. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng kết quả này cũng có thể phản ánh "hiệu ứng người đi tiêm vốn khỏe mạnh hơn", chứ chưa chắc là cơ chế sinh học trực tiếp.

Vaccine thương hàn

Vaccine thương hàn có liên quan đến mức giảm 20% nguy cơ sa sút trí tuệ trong phân tích tổng hợp trên Frontiers in Immunology và phân tích của Cambridge.

Dữ liệu ban đầu về vaccine thương hàn đến từ nghiên cứu dân số tại xứ Wales của Wilkinson và cộng sự. Nghiên cứu này xem xét mối liên quan giữa tất cả thuốc kê đơn và tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ trên hơn nửa triệu người. Trong 744 loại thuốc được phân tích, chỉ có 4 loại liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, và cả 4 đều là vaccine.

Văn Hà (Theo Gavi)