16 bài học lịch sử từ nhà triết học 105 tuổi

Triết gia Pháp Edgar Morin cho rằng lịch sử không vận hành theo quy luật tất định mà chứa nhiều biến số có thể thay đổi tương lai.

Sách có tên tiếng Pháp là Y a-t-il des leçons de l'histoire?, ra mắt độc giả quốc tế năm 2025. Tác phẩm gần 100 trang, chứa nhiều suy tư của triết gia Edgar Morin được ông hun đúc sau hơn 100 năm sống cùng bao thăng trầm của thời đại. Trong nước, bản Việt có tên Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? Một suy tưởng về hiện tại và tương lai nhân loại do dịch giả Nguyễn Sinh Viện chuyển ngữ, nhà xuất bản Hà Nội kết hợp Omega+ phát hành vào tháng 3.

Tác phẩm gồm 16 phần chính ứng với các bài học và ba chương phụ. Mỗi bài bắt đầu bằng quan điểm của tác giả, nối tiếp là những lập luận giải thích đan xen nhiều câu chuyện về các sự kiện, nhân vật nổi bật làm dẫn chứng. Với một số nội dung, nhà tư tưởng cho biết đã rút ra từ bài giảng của những giáo sư dạy ông thời đại học.

Bằng lối tư duy phức hợp - một trong những học thuyết nổi tiếng của Edgar Morin, ông cho thấy tiến trình nhân loại không đi theo đường thẳng hay tất định. Thay vào đó, nó ẩn chứa nhiều nghịch lý, điều tưởng chừng chẳng thể xảy ra chẳng hạn như những kẻ hủy diệt cũng có thể là người kiến tạo văn minh, huyền thoại có thể tác động lịch sử.

Hình sợi chỉ nền trắng trên bìa sách tượng trưng dòng chảy lịch sử liên tục nhưng không thẳng tắp. Nút thắt đại diện những nghịch lý, biến cố có thể thay đổi tương lai nhân loại. Theo nhà xuất bản, thiết kế bìa tối giản nhấn mạnh tinh thần suy tư của sách: "Lịch sử không phải là chân lý đóng kín, mà là một câu hỏi luôn mở". Ảnh: Omega+

Trong phần mở đầu, Edgar Morin mô tả cuốn sách là kết quả của nhiều năm tháng ông không ngừng trăn trở về những gì lịch sử có thể dạy cho nhân loại. Theo lời giới thiệu của nhà xuất bản trong nước, tác phẩm là "tiếng nói chiêm nghiệm của một trí tuệ đã sống trọn cùng thế kỷ, nơi mỗi bài học không chỉ là suy tư về quá khứ, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về cách con người hiểu và hành động trong thế giới đầy bất định hôm nay".

Trên Amazon và Goodreads, ấn bản tiếng Pháp lần lượt đạt 4,5/5 và 3,6/5 sao. Một tài khoản Goodreads từ Pháp nhận xét góc nhìn của người viết giúp họ liên kết nhiều sự kiện lịch sử thuộc các nền văn hóa khác nhau, đánh giá văn phong dễ hiểu. Tuy nhiên, sách có một số cách dùng từ bị lỗi thời, nhưng được cho phù hợp với thế hệ của tác giả. Cũng có độc giả cho rằng các bài học thú vị nhưng quá ngắn gọn, chưa được phát triển đầy đủ. Theo người này, tác phẩm giống một cuốn ghi chép hơn công trình nghiên cứu kỹ lưỡng.

Ấn bản tiếng Pháp của quyển "Lịch sử liệu có dạy ta điều gì?". Chân dung nhà triết học Edgar Morin được in trên bìa. Ảnh: Denoel

Edgar Morin sinh năm 1921 tại Pháp, lớn lên trong một gia đình Do Thái. Ông tên thật là Edgar Nahoum, được biết đến như một nhà triết học, nhà xã hội học lỗi lạc của nước Pháp. Thời kỳ nước nhà bị quân Đức chiếm đóng, ông tham gia cách mạng, lấy bí danh Morin và dùng tên này đến nay.

Từ năm 1949, ông bắt đầu con đường nghiên cứu, đến nay đóng góp cho thế giới nhiều công trình học thuật đa dạng lĩnh vực như truyền thông, chính trị, nhân học, sinh thái học. Edgar Morin cũng nổi tiếng với học thuyết tư duy phức hợp - phương pháp tiếp cận liên ngành giúp quan sát thế giới trong tính đa chiều, liên kết và không giản lược. Theo Goodreads, ông đã xuất bản khoảng 60 đầu sách nhưng chúng chưa phổ biến ở Mỹ do số lượng bản dịch tiếng Anh còn hạn chế. Sách của ông được ưa chuộng tại các nước nói tiếng Pháp, châu Âu và Mỹ Latin.

Phương Thảo