14.000 tấn rác mỗi ngày ở TP HCM đi đâu?

6h, các thành viên nhóm thu gom rác dân lập Tài Dung ở phường Thới An (quận 12 cũ) bắt đầu ngày làm việc. Họ chia thành từng nhóm, len lỏi qua các con hẻm để thu gom rác của hơn 500 hộ dân.

Những túi chứa thức ăn thừa, rau củ, bao nhựa, vỏ lon, hộp xốp... nhanh chóng chất đầy xe ba gác. Rác sau đó được chuyển lên xe tải, đưa về trạm trung chuyển An Phú Đông để ép thành khối, trước khi tiếp tục hành trình hàng chục km đến Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước, xã Hưng Long (huyện Bình Chánh cũ).

Chị Kim Dung, chủ nhóm thu gom, bắt đầu công việc từ năm 1993, khi dân cư khu vực còn thưa thớt. Thời điểm đó, rác được đưa về bãi chôn lấp Đông Thạnh, huyện Hóc Môn cũ. Bãi này đóng cửa sau hơn 10 năm do ô nhiễm, các chuyến xe lần lượt chuyển đến Gò Cát, Phước Hiệp và hiện nay là Đa Phước.

"Địa điểm đổ rác ngày càng xa, lượng rác cũng tăng theo số hộ dân, nhưng cách mọi người gom tất cả vào một túi thì không thay đổi", chị Dung nói.

Theo phương án đăng ký với phường, Tài Dung đảm nhận thu gom khoảng 5,5 tấn rác mỗi ngày. Khối lượng này không chỉ phát sinh từ hơn 500 hộ, bình quân 4 người mỗi gia đình, mà còn gồm rác của hàng quán và các cơ sở kinh doanh trên tuyến. Cuối tuần, lượng rác có thể lên 5-6 tấn, trong khi giữa tuần giảm hơn. Dù khối lượng biến động, tổ phải thu gom hết rác phát sinh, bảo đảm các tuyến đường, hẻm được dọn sạch.

Trong những túi rác lẫn lộn quần áo cũ, nệm, cành cây, gạch đá, mảnh kính, người thu gom tranh thủ nhặt vỏ lon, bìa carton và vật liệu có thể bán cho cơ sở tái chế. Phần còn lại tiếp tục được đưa đi xử lý.

Chuyến xe của nhóm Tài Dung chỉ là một mắt xích nhỏ trong mạng lưới thu gom khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày của TP HCM, tương đương hơn 20% lượng rác cả nước.

Với quy mô dân số gần 14 triệu người, bình quân mỗi người dân TP HCM thải khoảng một kg rác mỗi ngày. Tính theo lượng phát sinh hiện tại, thành phố phải thu gom, xử lý hơn 5,1 triệu tấn rác sinh hoạt mỗi năm.

Rác phát sinh từ hộ gia đình, chợ, trường học, khu thương mại, hàng quán... được lực lượng dân lập, công ích và các hợp tác xã đưa về khoảng 750 điểm tập kết cùng 43 trạm trung chuyển. Tại đây, rác được ép kín, chuyển sang xe chuyên dụng để vận chuyển đến các khu xử lý tập trung.

Ba mô hình xử lý trong một thành phố

Theo quy hoạch sau sáp nhập, TP HCM có bốn khu liên hợp xử lý chất thải rắn tập trung với tổng diện tích khoảng 1.673 ha. Trong đó, khu Tây Bắc rộng 822 ha, Đa Phước gần 614 ha, Nam Bình Dương khoảng 100 ha và Tóc Tiên, thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, rộng 137 ha.

Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP HCM phát sinh khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày. Trong đó, khu vực TP HCM trước đây chiếm 10.500 tấn, Bình Dương 2.400 tấn và Bà Rịa - Vũng Tàu 1.100 tấn.

Ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, cho biết ba khu vực trước sáp nhập hình thành những mô hình xử lý rác khác nhau.

Rác tại khu vực TP HCM trước đây chủ yếu được đưa đến Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước và Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, huyện Củ Chi cũ. Các cơ sở ở đây sử dụng nhiều phương thức gồm chôn lấp, sản xuất phân compost và đốt.

Rác phát sinh tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu được đưa về Khu xử lý chất thải tập trung Tóc Tiên, nơi vẫn chủ yếu sử dụng phương thức chôn lấp.

Trong khi đó, Bình Dương phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn. Rác được đưa về Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Bình Dương, phân loại để thu hồi vật liệu tái chế; phần hữu cơ dùng sản xuất phân compost; phần còn lại đưa vào lò đốt thu hồi năng lượng. Chỉ chất thải trơ không thể tái chế, đốt hoặc làm phân mới phải chôn lấp.

Bình Dương vì vậy là khu vực duy nhất trong ba địa phương trước sáp nhập không còn chôn lấp trực tiếp rác sinh hoạt.

Theo ThS Nguyễn Trung Duy, Viện Quy hoạch Xây dựng thuộc Sở Quy hoạch và Kiến trúc TP HCM, thành phố hiện vận hành ba hệ thống xử lý chất thải được hình thành từ những địa phương có điều kiện, chính sách và nguồn lực khác nhau. Các hệ thống vẫn duy trì hoạt động xử lý rác liên tục, song chưa đồng nhất về công nghệ và định hướng phát triển.

Gần 60% rác kết thúc ở bãi chôn lấp

Tính đến tháng 3/2026, khoảng 5.700 tấn rác mỗi ngày, tương đương 41%, được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện và sản xuất phân compost. Khoảng 8.300 tấn còn lại, chiếm 59%, được đưa đi chôn lấp.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia TP HCM, nếu coi rác là một "dòng vật chất", hành trình của phần lớn chất thải hiện vẫn đi theo đường thẳng từ hộ gia đình đến khu xử lý cuối cùng, thay vì quay lại nền kinh tế dưới dạng nguyên liệu, năng lượng hoặc sản phẩm mới.

Rác sinh hoạt tại các đô thị Việt Nam có tỷ lệ chất hữu cơ cao, bên cạnh giấy, nhựa, kim loại và thủy tinh. Tuy nhiên, phần lớn được thu gom dưới dạng hỗn hợp do việc phân loại tại nguồn chưa hiệu quả. Khi các loại chất thải bị trộn lẫn, khả năng tái chế, sản xuất phân compost và thu hồi tài nguyên đều giảm.

Rác thải tại một điểm tập kết trên đường Hoàng Hoa Thám (quận Bình Thạnh cũ). Ảnh: Thành Nguyễn

Theo thống kê gần nhất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước phát sinh khoảng 67.100 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày. Tỷ lệ chôn lấp đã giảm từ 70% năm 2019 xuống khoảng 64%, nhưng đây vẫn là phương thức xử lý chủ đạo. Khoảng 16% rác được làm phân compost và 9,3% được đốt thu hồi năng lượng.

Ông Quân cho rằng nguy cơ tác động môi trường xuất hiện ở mọi mắt xích, từ rác rơi vãi, mùi hôi, nước rỉ rác trong quá trình thu gom, vận chuyển đến khí nhà kính phát sinh tại các bãi chôn lấp. Khi lượng chất thải tiếp tục tăng trong khi khả năng tái chế và thu hồi tài nguyên còn thấp, áp lực lên hệ thống xử lý sẽ ngày càng lớn.

TS Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ xử lý môi trường ARC-V, nhìn nhận chôn lấp có ưu điểm là vốn đầu tư thấp, dễ triển khai nếu còn quỹ đất, nhưng chỉ giải quyết được nhu cầu trước mắt.

"Cái giá phải trả nằm ở nhiều thập kỷ sau", ông nói, đề cập nguy cơ từ nước rỉ rác, khí methane trong quá trình phân hủy và nhu cầu liên tục mở rộng đất dành cho xử lý chất thải.

Theo Đồ án điều chỉnh Quy hoạch chung TP HCM trước sáp nhập, dân số khu vực này dự kiến đạt khoảng 16,5 triệu người vào năm 2040. Tiêu chuẩn phát sinh rác sinh hoạt được xác định ở mức 1,3 kg mỗi người một ngày tại khu vực trung tâm và một kg tại các huyện. Trên cơ sở quy mô dân số và mức phát sinh này, lượng rác trong giai đoạn 2031-2036 được ước tính khoảng 18.000-22.000 tấn mỗi ngày, tùy tốc độ đô thị hóa và phân bố dân cư.

Nếu toàn TP HCM sau sáp nhập tiếp tục tăng lượng rác bình quân 6,2% mỗi năm, từ mức 14.000 tấn hiện nay, khối lượng phát sinh có thể đạt khoảng 19.000 tấn mỗi ngày sau 5 năm và gần 26.000 tấn sau 10 năm. Đây là phép tính theo xu hướng tăng trưởng, chưa phải dự báo chính thức của cơ quan quản lý đối với địa bàn thành phố mới.

Bài toán 'an ninh chất thải'

Việc phần lớn rác tập trung về một số khu xử lý lớn khiến hệ thống dễ bị gián đoạn khi một đầu mối gặp sự cố.

Đêm 23/1/2025, gần 100 xe chở rác ùn ứ trước cổng Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước khi nơi này tạm dừng tiếp nhận do công nhân ngừng việc tập thể. Đa Phước khi đó xử lý khoảng một nửa lượng rác sinh hoạt của TP HCM trước khi mở rộng địa giới, nên việc cơ sở này ngưng hoạt động lập tức ảnh hưởng chuỗi thu gom, vận chuyển trên diện rộng.

Ngay trong đêm, thành phố phải kích hoạt phương án khẩn cấp, chuyển lượng rác dự kiến đưa vào Đa Phước sang Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, cách khoảng 40 km. Các đơn vị môi trường đồng thời tăng cường phương tiện, nhân lực nhằm tránh rác tồn đọng trong những ngày cận Tết. Đa Phước sau đó hoạt động trở lại.

ThS Nguyễn Trung Duy gọi đây là bài toán "an ninh chất thải". Khi hệ thống phụ thuộc vào số ít nơi tiếp nhận, sự cố tại một cơ sở có thể lan thành rủi ro cho toàn thành phố.

Theo ông, cùng với chuyển đổi công nghệ, TP HCM cần xây dựng năng lực dự phòng và phân bổ các cơ sở xử lý hợp lý hơn. Điều này giúp hệ thống không bị động khi một mắt xích gặp trục trặc, khiến hàng nghìn tấn rác có nguy cơ ùn ứ.

Trong khi lượng rác tiếp tục tăng, bài toán của TP HCM không chỉ là mở rộng nơi tiếp nhận, mà còn phải giảm lượng chất thải đi đến cuối đường bằng phân loại tại nguồn, tái chế và chuyển đổi công nghệ xử lý. Tuy nhiên, việc thay thế chôn lấp bằng công nghệ nào, với chi phí và hiệu quả ra sao, vẫn là thách thức lớn của đô thị gần 14 triệu dân.

Lê Tuyết - Giang Anh

Bài 2: Hai thập kỷ TP HCM loay hoay giảm chôn lấp rác