1,6 triệu thanh niên '3 không' - họ là ai?

Mỗi năm, Việt Nam có khoảng 1,4 - 1,6 triệu thanh niên không việc làm, không học tập, cũng không học nghề. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên cao gấp gần 4 lần mức chung.

MUÔN KIỂU THANH NIÊN "3 KHÔNG"

Tất bật với công việc bán hàng tại cửa hàng quần áo ở Hà Nội hơn 10 tiếng mỗi ngày, My* (19 tuổi, quê Thái Bình) chỉ trở về phòng trọ khi trời đã tối mịt, rã rời đến mức chẳng buồn ăn uống.

Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, My đã quyết định không học lên cao hay tham gia chương trình đào tạo nghề nào và đi làm công việc bán quần áo tại cửa hàng thời trang. Do năng lực học tập sa sút từ cấp 2, nên ngay từ lúc đó My đã không tham dự kỳ thi vào 10 mà theo học tại một trường cao đẳng nghề tại tỉnh Thái Bình.

“Phần lớn bạn học cùng em ở trường nghề đều bỏ qua đại học, giờ làm công nhân trong các xí nghiệp, nhà máy. Tụi em cảm thấy học lực không gánh nổi kỳ thi, một phần cũng chẳng còn động lực để học tiếp. Lại thêm hoàn cảnh gia đình ai cũng 'đặc biệt', bố mẹ quay cuồng với lo toan nên sự quan tâm dành cho con cái gần như bằng không”, My chia sẻ.

Khác với My, Phượng (22 tuổi, quê Hà Nam) ngày ngày “ôm máy tính” loay hoay rải hồ sơ xin việc trên nền tảng tuyển dụng, tranh thủ học thêm vài kỹ năng mới để không bị tụt lại. Tốt nghiệp cử nhân báo chí nhưng tháng 6 vừa qua, Phượng đã lặng lẽ “khăn gói ba lô” về quê sau nhiều tháng không xin được việc trong khi chi phí sinh hoạt ở Hà Nội lại đắt đỏ.

Dù đã chủ động thực tập và cộng tác tại các cơ quan báo chí trong 4 năm sinh viên, nhưng thời điểm Phượng tốt nghiệp ra trường đúng thời điểm các cơ quan báo chí sắp nhập nên cơ hội việc làm cho sinh viên muốn làm báo bị gần như không còn. Để có công việc làm tích lũy kinh nghiệm, kiếm thêm tiền sinh hoạt, Phượng đã chủ động tìm kiếm các công việc trái ngành, song cũng không dễ khi các nhà tuyển dụng luôn yêu cầu “số năm kinh nghiệm”.

Từ một sinh viên năng nổ và xông xáo, Phượng bỗng chốc rơi vào trạng thái ngưng trệ: không việc làm, không học tập và tạm dừng những trải nghiệm. Giữa bốn bức tường ở quê nhà, trước màn hình máy tính, tương lai của cô cử nhân 22 tuổi trở nên bất định.

Dù hoàn cảnh khác nhau, My và Phượng chỉ là 2 trong số hàng triệu thanh niên (từ 15 - 24 tuổi) đang rơi vào tình trạng “3 không” (không việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo) tại Việt Nam. Theo Cục thống kê, trong quý II vừa qua, cả nước có 1,4 triệu thanh niên không việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo, chiếm 10% tổng số thanh niên trong độ tuổi. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên lên tới 8,67%, cao hơn gần 4 lần so với tỷ lệ thất nghiệp chung của cả nước và đang có xu hướng tăng lên.

Thực tế, thanh niên “3 không” không chỉ có ở Việt Nam. Theo các báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), tỷ lệ thanh niên từ 15 - 24 tuổi rơi vào trạng thái không việc làm, không học tập, không đào tạo (not in education, employment, or training - NEET) trung bình của toàn thế giới là 20,4% (năm 2024). 

Ở Việt Nam, ngoại trừ giai đoạn đại dịch Covid-19, tỷ lệ thanh niên “3 không” duy trì ở mức 10 - 11% với khoảng 1,4 - 1,6 triệu thanh niên trong trạng thái này mỗi năm. So với các nước, tỷ lệ thanh niên '3 không' ở Việt Nam (10%) vẫn thấp hơn mức trung bình chung của khu vực Đông Á (10,9%) và Đông Nam Á - Thái Bình Dương (16,3%).

Thanh niên "3 không" hoàn toàn khác với trào lưu “nằm thẳng”, "mặc kệ" (tang ping) của thanh niên ở nước ngoài - một cách phản ứng với áp lực và cuộc sống. Theo Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội Tạ Văn Hạ, "đại đa số người trẻ Việt Nam đều có khát vọng cống hiến và làm việc". 

Ông Ngô Xuân Liễu, Giám đốc Trung tâm Quốc gia về dịch vụ việc làm, Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) cũng nhận định, trong nhóm thanh niên "3 không" có những người thiếu ý chí phấn đấu, không muốn tham gia lao động, học tập hay các hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, không ít trường hợp rơi vào tình trạng "3 không" vì những nguyên nhân khách quan. Có người chịu cú sốc tâm lý sau biến cố gia đình, thất bại trong công việc hoặc mất phương hướng sau khi tốt nghiệp. Một số khác từng được đào tạo bài bản nhưng không tìm thấy động lực để tiếp tục học tập, làm việc…

Đánh giá của ông Liễu phác họa đúng bản chất câu chuyện của My hay Phương - một người rẽ hướng học nghề từ sớm rồi loay hoay với công việc bán hàng tạm bợ, một người sở hữu bằng cử nhân nhưng thụ động trước sự thay đổi của thị trường lao động. Cả hai đều không phải “đứng im” để phản ứng với cuộc sống và xã hội. Ngược lại, họ đều trăn trở và nỗ lực tìm kiếm công việc phù hợp. Tuy nhiên, sự mất phương hướng cũng như thiếu điểm tựa định hướng đã đẩy cả hai vào vòng xoáy “3 không” dù là chủ động như My hay hoàn cảnh khách quan như Phượng.

THẤT THOÁT NHÂN LỰC, GÁNH NẶNG XÃ HỘI

Vòng xoáy '3 không' không chỉ vắt kiệt hoài bão và cơ hội của người trẻ mà còn biến niềm hy vọng của nhiều gia đình thành gánh nặng.

Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó cục trưởng phụ trách Cục Việc làm, Bộ LĐ-TB-XH (nay là Bộ Nội vụ), cho rằng, nhiều thanh niên không được đào tạo nghề, không có kỹ năng sẽ chỉ có thể làm các công việc giản đơn với thu nhập thấp. Thu nhập thấp lại khiến họ khó có điều kiện học tập, nâng cao trình độ, từ đó tiếp tục mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của việc làm bấp bênh. 

“Nếu không có giải pháp can thiệp, nhiều thanh niên sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn: không học, không được đào tạo, đi làm thì chỉ làm lao động phổ thông với thu nhập thấp, rồi lại không có điều kiện để học tập nâng cao trình độ", ông Trung nói.

Còn theo PGS-TS Phạm Mạnh Hà, Giảng viên cao cấp tại Đại học Bách Khoa Hà Nội, tình trạng thanh niên thất nghiệp hay không tham gia học tập còn kéo theo những thay đổi đáng lo ngại trong tâm lý và hành vi của người trẻ. Khi chi phí sinh hoạt, nhà ở ngày càng tăng, nhiều thanh niên có xu hướng trì hoãn hoặc từ bỏ kế hoạch kết hôn, sinh con vì không nhìn thấy khả năng xây dựng một cuộc sống ổn định.

“Đây là phản ứng tâm lý dễ hiểu khi người trẻ phải đối mặt với áp lực kinh tế kéo dài. Chi phí cuộc sống và chi phí lập gia đình quá cao khiến nhiều người trẻ rơi vào trạng thái buông xuôi khi đối mặt với khó khăn. Khi tương lai trở nên mờ mịt, họ mất đi động lực cố gắng và chuyển sang lối sống mặc kệ, tới đâu hay tới đó vì cho rằng nỗ lực cũng không thể thay đổi cuộc sống”, ông Hà phân tích.

Ở góc độ gia đình, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội Quốc hội Tạ Văn Hạ cho rằng, khi thanh niên không có việc làm ổn định sẽ làm tăng gánh nặng kinh tế cho cha mẹ và người thân. Về lâu dài, việc không tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế cũng đồng nghĩa với việc thiếu "tấm đệm" an sinh, làm gia tăng rủi ro khi ốm đau, tai nạn hoặc khi về già.

Quan trọng hơn, 1,4 - 1,6 triệu thanh niên luôn ở trong tình trạng “3 không” và tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên luôn cao hơn mức trung bình tới 4 lần, được ví là một “quả bom nổ chậm” gây nhiều hệ lụy đối với sự phát triển đất nước, nhất là trong giai đoạn phát triển sắp tới.

Khi đất nước đang ở trong thời kỳ dân số vàng, hàng triệu thanh niên không việc làm hay không tham gia học tập, đào tạo là một sự “thất thoát” lớn về nguồn nhân lực cho sự phát triển của xã hội. 

Theo PGS-TS Phạm Mạnh Hà, trong 5 - 10 năm tới, tình trạng thiếu lao động có thể trở nên rõ nét hơn nếu không có giải pháp đủ mạnh để đưa người trẻ trở lại thị trường lao động. Xa hơn, khi một thế hệ bước qua tuổi lao động mà không có lực lượng kế cận đủ lớn, Việt Nam có thể đối mặt nguy cơ thiếu hụt nhân lực trên diện rộng, ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Giám đốc Trung tâm Quốc gia về dịch vụ việc làm Ngô Xuân Liễu nhìn nhận, sự gia tăng của nhóm thanh niên “3 không” không chỉ khiến nguồn cung lao động bị thu hẹp mà còn làm giảm khả năng tận dụng lợi thế dân số vàng của Việt Nam.

“Trong bối cảnh KH-CN thay đổi rất nhanh, nếu không tham gia học tập hay lao động, người trẻ sẽ ngày càng tụt hậu, khoảng cách về kỹ năng và năng suất lao động sẽ ngày càng lớn”, ông Liễu nói.

Theo PGS-TS Phạm Mạnh Hà, nếu số lượng thanh niên “3 không” tiếp tục gia tăng, hệ lụy sẽ tác động trực tiếp đến nền kinh tế và sự phát triển của đất nước.

(Còn tiếp)

(*) Tên nhân vật đã được thay đổi